مقدمه
یکی از دستاوردهای قرن جاری، به دنبال ارتقای نظامهای بهداشتی و پیشگیری از بیماریها، پدیده سالمندی است، بهطوریکه در سال 2025 حدود 16/5 درصد جمعیت جهان را افراد 65 سال و بالاتر و 3/4 درصد را افراد 80 سال و بالاتر تشکیل میدهند [1]. به موازات افزایش نسبت جمعیت سالمندان مشکلات سلامتی آنان نیز بیشتر اهمیت پیدا میکند، بهطوریکه یکی از چالشهای بزرگ جهانی چگونگی بهبود سلامت عمومی سالمندان است [6]. سازمان بهداشت جهانی سلامت عمومی را سلامت جسمی و روانی تعریف کرده است [7]. تحقیقات در ایران نشان داده است درصد زیادی از سالمندان از سلامت عمومی مطلوبی برخوردار نیستند [8].
استفاده از گیاهان دارویی روزبهروز مقبولیت بیشتری بهخصوص در طب جایگزین و مکمل پیدا میکند، بهطوریکه از هر 3 نفر، 1 نفر در طول عمر خود از این درمانها استفاده میکند [9]. برخی از این گیاهان بهدلیل خواص مفید وضعیت سلامتی را بهبود میبخشند [10]. سویههای مختلف گیاه شاهدانه حاوی مقادیر متفاوتی از تتراهیدروکانابینول (THC)، و کانابیدیول (CBD) هستند. محققان به اثرات دارویی CBD مانند ضداضطراب [11]، ضدروانپریشی [12]، تنظیمکننده خواب [13]، ضدافسردگی، ضدصرع [2، 14]، ضدالتهابی و ضددرد [2]، بهبود علائم پارکینسون [15] اشاره کردهاند. یافتههای مطالعه داونسکی و همکاران تأثیر مفید CBD را در کاهش دفعات تشنج در کودکان مبتلا به صرع را تا بیش از 50 درصد ثبت کردهاند [16]. فوس و همکاران نیز به خاصیت ضدافسردگی و ضداضطراب CBD در گیرندههای 5-HT1A اشاره کردهاند [17]. همچنین در مطالعات دیگر تجویز CBD به میزان 10 تا 400 میلیگرم در روز، در طولانیمدت و دُز 15 گرم در روز درکوتاهمدت را بدون هیچ عارضه جانبی گزارش کردهاند [4]. محققان به اثرات دارویی CBD مانند اضطراب [11]، ضدروانپریشی [12]، تنظیمکننده خواب [13]، ضدافسردگی، ضدصرع [2، 14]، ضدالتهابی و ضددرد [2]، بهبود علائم پارکینسون [15] اشاره کردهاند.
باتوجهبه اهمیت سلامت روانی و جسمانی سالمندان، نیاز به استفاده از گیاهان دارویی برای بهبود وضعیت سلامتی در این قشر از جامعه امری ضروری به نظر میرسد، زیرا عوارض ناشی از مصرف داروها که با ناخوشی و افزایش مرگومیر سالمندان همراه است را دربر ندارند. باتوجهبه عدم پژوهشهای کافی مشابه در مطالعات داخلی و خارجی پژوهشگران تصمیم گرفتند مطالعهای با بررسی مصرف شاهدانه بر خودگزارشدهی سلامت عمومی سالمندان انجام دهند تا نتایج آن گامی در جهت بهبود کاهش مشکلات جسمی و روانشناختی در سالمندان گردد.
روش مطالعه
این مطالعه یک کارآزمایی بالینی تصادفی شده سه سوکور بود که براساس پروتکل اعلامیه هلسینکی انجام شد. این مطالعه در مراکز بهداشتی درمانی رفسنجان وابسته به دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان در فاصله خرداد سال 1403 تا مهر سال 1403 انجام شد.
حجم نمونه
از فرمول مقایسه میانگین در دو گروه استفاده شد (
فرمول شماره 1):

در این فرمول، نشاندهنده انحرافمعیار سلامت عمومی که بهصورت مشترک در دو گروه آزمایش و کنترل براساس مطالعه ادیب و همکاران [3] برابر با 2/69 و d برابر با حداقل اختلاف معنیدار در دو گروه که برابر با 2/27 و با در نظر گرفتن توان آماری 90 درصد و سطح اطمینان 95 درصد و 10 درصد بهعنوان ریزش احتمالی در هر گروه، حجم نمونه نهایی برای هر کدام از گروهها 35 نفر محاسبه گردید.
تعداد 70 شرکتکننده با سن بالاتر از 60 سال در مطالعه حاضر وارد شدند. این پژوهش توسط کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان مورد تأیید قرارگرفت. همه شرکتکنندگان رضایتنامه کتبی را آگاهانه پس از دریافت توضیحات برای اهداف و طرح مطالعه، امضا کردند. محقق این کارآزمایی را در سامانه ثبت کارآزمایی های بالینی ایران ثبت کرد.
معیارهای ورود به مطالعه شامل نداشتن سابقه حساسیت به گیاهان دارویی، عدم ابتلا به بیماری جسمانی صعبالعلاج، پذیرش داوطلبانه شرکت در پژوهش، داشتن حداقل سن 60 سال، استفاده نکردن از هر نوع مداخله روانشناختی دیگر در بازه زمانی برگزاری جلسات درمانی، نداشتن سابقه حادثه ناگوار در 6 ماه گذشته، عدم اعتیاد به دارو، مواد مخدر، الکل یا مصرف داروهای اعصاب و روان، نداشتن بیماری شناختهشده روانی، نمره 23 و بالاتر در پرسشنامه سلامت عمومی- 28 (GHQ-28) بودند.
معیارهای خروج از مطالعه شامل عدم تمایل شرکتکنندگان به ادامه درمان، ابتلاء به هر بیماری در طول دوره پژوهش که به منع مصرف شاهدانه توسط فرد گردد، نشان دادن واکنش حساسیتی به دانه شاهدانه، عدم مصرف منظم کپسول شاهدانه حداقل 2 روز متوالی [18]، استفاده از شاهدانه در رژیم غذایی [3] بودند.
پروتکل مطالعه
در این مطالعه حجم نمونه موردنظر که به روش تصادفی طبقهبندی شده، براساس نسبت جمعیت مراکز بهداشت مورد بررسی قرار گرفت؛ بهاینترتیب که شهر رفسنجان براساس تقسیمبندیهای مراکز بهداشتی، به مناطق مختلفی تقسیم و با مراجعه به مراکز بهداشتی تعداد سالمندان هر منطقه مشخص، سپس متناسب با جمعیت هر منطقه، تعداد نمونه مناطق تعیین شد. پس از همسانسازی تخصیص نمونهها بهصورت تصادفی به روش کمینهسازی براساس متغیرهای جنس و نمره خودگزارشدهی سلامت عمومی قبل از مداخله به دو گروه A و B صورت گرفت. در این روش ابتدا طبقات براساس متغیرهای موردنظر تشکیل شد، سپس دو نمونه اول بهصورت تصادفی در دو گروه قرار گرفتند. برای نمونههای بعدی به جمع شاخصها در دو گروه توجه شد و نمونه به گروهی تعلق گرفت که حاصل جمع کمتری داشت.
بعد از تخصیص تصادفی شرکتکنندگان به گروههای همگن آزمایش و کنترل، در این پژوهش از پودر دانه شاهدانه به شکل کپسول خوراکی برای گروههای آزمون استفاده شد. دُز عصاره و دُز مصرف بر پایه مطالعات مشابه 700 میلیگرم 3 بار در روز [4] بهمدت 4 هفته در نظر گرفته شد. بهمدت 4 هفته و در گروه کنترل از نشاسته ذرت بهعنوان دارونما استفاده شد (
تصویر شماره 1).
پودر شاهدانه و نشاسته ذرت درون کپسولهای با رنگ و سایز یکسان پر شد و نهایتاً درون قوطیهای یکسان بستهبندی شدند. قوطیهای دارو توسط داروساز سنتی کدگذاری بهصورت A و B شد. داروها براساس چکلیست به مددجویان داده شد. در پایان مطالعه توسط داروساز نوع گروهها اعلام شد. برای یاداوری مصرف دارو بهصورت 2 بار در هفته با نمونهها تماس گرفته شد. این مطالعه بهصورت سه سوکور انجام شد. بدین صورت که آزمودنیها، پژوهشگر و تحلیلگر در این مطالعه از نوع مداخله اطلاعی نداشتتند و توسط یک فرد دیگر بهعنوان همکار قوطیهای حاوی کپسول شاهدانه و دارونما در اختیار بیماران قرار داده شد.
نحوه آمادهسازی کپسولها
برای آمادهسازی دارو، دانه گیاه شاهدانه از یک عطاری معتبر در شهر کرمان خریداری شد. گیاه خریداریشده توسط متخصص فارماکوگنوزی مورد بررسی قرار گرفت و پس از تأیید نام جنس و گونه گیاه، شماره هرباریومی (KF1369) به آن اختصاص یافت و یک نمونه از آن در هرباریوم دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی کرمان نگهداری میشود. جهت بررسی مرغوبیت گیاه خریداریشده میزان خاکستر تام، رطوبت و درصد عصاره هیدروالکلی حاصله از گیاه تعیین شد.
بهمنظور استانداردسازی فراورده گیاهی میزان ترکیبات فنولی کل در عصاره دانه شاهدانه مطابق روش قبلی تعیین گردید [5]. بهمنظور تهیه دارو، دانهها با استفاده از آسیاب برقی پودر شده و پس از عبور از الک با مش 30، درون کپسولهای سایز 2 با استفاده از دستگاه کپسول پرکنی دستی پر شدند. بر پایه مطالعات قبلی تعیین گردید [4]
ایمنی
در این پژوهش باتوجهبه این احتمال که عوارض با مصرف دانه شاهدانه در شرکتکنندگان مشاهده شود، در طی انجام پژوهش پزشک در کنار پژوهشگر سالمندان را ارزیابی کرد. همچنین بهصورت هفتگی با افراد تماس برقرار کرده و اگر عارضهای بر اثر مصرف دانه شاهدانه برای شرکتکننده رخ داده بود، یادداشت میشد. یک فرم ثبت عوارض ناخواسته طراحی شد و بهصورت هفتگی از بیماران سؤال میشد که آیا موردی یا عارضهای برای آنها رخ داده است و در صورت بروز عارضه بررسی میشد که آیا مرتبط با مداخله ما بوده است یا خیر؟
ابزار مطالعه
دادهها در این مطالعه با استفاده از پرسشنامه اطلاعات جمعیتشناختی (پیش از شروع مطالعه) و پرسشنامه خودگزارشدهی سلامت عمومی GHQ-28 (در سه مقطع زمانی ابتدای مطالعه، 4 هفته و 1 ماه پس از مداخله ) جمعآوری شد.
پرسشنامه GHQ-28 خودگزارشدهی سلامت عمومی 28 سؤالی را گلدبرگ و هیلر در سال 1979 ارائه کردند که همبستگی بین نمره کل و 4 مقیاس علائم جسمانی، اضطرابی، کارکرد اجتماعی و افسردگی بهترتیب برابر با 80، 88، 65 و 79 درصد میباشد [19]. در ایران نیز مطالعات درخصوص کیفیت روانسنجی توسط ملکوتی بهصورت ضرایب آزمون باز آزمون،تصنیفی و آلفای کرونباخ بهترتیب 64، 83 و 94 درصد به دست آمد [20].
خردهمقیاسهای مذکور عبارتاند از: 1. مقیاس علائم جسمانی، 2. مقیاس علائم اضطرابی و اختلال خواب، 3. مقیاس کارکرد اجتماعی و 4. مقیاس علائم افسردگی. از 28 عبارت پرسشنامه موارد 1 الی 7 مربوط به مقیاس علائم جسمانی است. موارد 8 الی 14 علائم اضطرابی و اختلال خواب را بررسی کرده و موارد 15 الی 21 مربوط به ارزیابی علائم کارکرد اجتماعی است و نهایتاً موارد 22 الی 28 علائم افسردگی را میسنجد. برای جمعبندی نمرات به الف= صفر، ب= 1، ج= 2 و د= 3 تعلق میگیرد. در هر مقیاس از نمره 6 به بالا و در مجموع از نمره 22 به بالا بیانگر علائم مرضی است. درنتیجه نمره کل برای هر فرد بین صفر تا 84 خواهد بود. حداکثر نمره آزمودنی در این پرسشنامه، 84 است. نمره حاصل در هر خردهمقیاس باتوجهبه مجموع امتیاز کسبشده در هر قسمت به دست میآید که بدینترتیب نمره هر خردهمقیاس به تنهایی و جهت بررسی نمره کلی آزمون، تمامی امتیازهای کسبشده در خردهمقیاسها با هم جمع و درنهایت گزارش میشود. بنابراین نمونههای که در هر خردهمقیاس نمره 7 و بالاتر و در مجموع نمره 23 و بالاتر کسب میکنند و به عنوان بیمار در نظر گرفته میشوند.
تجزیهوتحلیل آماری
اطلاعات پس از جمعآوری با استفاده از نرمافزار آماری SPSS نسخه 22 مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. دادههای کمی بهصورت میانگین و انحرافمعیار و دادههای کیفی بهصورت تعداد و درصد گزارش شد. نمره خودگزارشدهی سلامت عمومی براساس دستورالعمل پرسشنامه استاندارد در قبل و بعد و 1 ماه بعد از مداخله محاسبه گردید و فرض نرمال بودن متغیرهای کمی با استفاده از آزمون کولموگروف اسمیرنوف و شاخصهای چولگی و کشیدگی بررسی شد؛ و باتوجهبه اینکه این دو شاخص در بازه 1- تا 1 بودند، فرض نرمالیتی تمام متغیرها مورد تأیید قرار گرفت. سپس جهت مقایسه نمرات در دو گروه از آزمون تی مستقل و در هر گروه، جهت مقایسه نمرات در قبل، بعد و 1 ماه بعد از مداخله از آنالیز اندازههای تکراری استفاده شد. همچنین بهمنظور بررسی تأثیر مداخله بر نمره خودگزارشدهی سلامت عمومی از آنالیز اندازههای تکراری دو طرفه استفاده شد؛ بهگونهای که در این آنالیز تغییرات متغیرهای کمی طی سه مرحله، در دو گروه مورد مقایسه قرار گرفت. در این مطالعه برای بررسی همگنی گروههای مداخله و کنترل ازنظر ویژگیهای فردی از آزمونهای تی مستقل و مجذور کای استفاده شد. سطح معنیداری در تمام آزمونها کمتر از 0/05 در نظر گرفته شد.
یافتهها
ازمیان 70 شرکتکننده در این مطالعه، 65 نفر مطالعه را به اتمام رساندند که شامل 44/6 درصد مرد و 55/3 درصد زن بودند. از 70 شرکتکننده، 5 نفر از مطالعه خارج شدند که 3 نفر در گروه کنترل و 2 نفر در گروه آزمایش بودند. دلایل اصلی خروج شامل فراموشی مصرف بود. میانگین سنی گروه شاهدانه 2/66±67/09 و میانگین سنی گروه کنترل 2/72±66/63 بود. نتایج مربوط به میزان خاکسترتام، رطوبت، عصاره و ترکیبات فنولی کل دانه شاهدانه در
جدول شماره 1 نمایش داده شده است.

مطابق
جدول شماره 2 و آزمون کای اسکوئر تفاوت آماری معناداری از نظر مشخصات جمعیتشناختی بین گروه آزمایش و کنترل مشاهده نمیشود.

مطابق
جدول شماره 3 و آزمون تی مستقل تفاوت آماری معناداری از نظر سن، درآمد و تعداد فرزند بین گروه آزمایش و کنترل مشاهده نمیشود.
جدول شماره 4 مقایسه نتایج میانگین نمره کل سلامت عمومی را بین گروه آزمایش و کنترل در سه مقطع زمانی قبل از مداخله، بعد از مداخله و 1 ماه بعد از مداخله ارائه میکند.

میانگین نمره خودگزارشدهی سلامت عمومی در گروه آزمایش از 6/91±49/06 به 6/47±36/55 بلافاصله بعد مداخله و 5/80±42/61 یک ماه بعد از مداخله کاهش یافت. مطابق این جدول؛ نتایج آزمون تی مستقل نشان میدهد قبل از مداخله، تفاوت آماری معنیداری بین دو گروه از نظر میانگین نمره کل خودگزارشدهی سلامت عمومی وجود نداشت. بلافاصله پس از مداخله، بین دو گروه از نظر میانگین نمره کل خودگزارشدهی سلامت عمومی در ابعاد علائم جسمانی، اضطراب و اختلال خواب، افسردگی و نمره کل خودگزارشدهی سلامت عمومی تفاوت آماری معنیداری وجود داشت. 1 ماه پس از مداخله، بین دو گروه ازنظر ابعاد علائم جسمانی، اضطراب و اختلال خواب و نمره کل خودگزارشدهی سلامت عمومی تفاوت آماری معنیداری وجود داشت.
همچنین نتایج آزمون اندازههای تکراری نشان میدهد در گروه آزمایش تغییرات معنیداری در مقادیر میانگین خودگزارشدهی سلامت عمومی در کلیه ابعاد در سه مقطع زمانی وجود داشت (0/05>P). در گروه کنترل تغییرات معنیداری فقط در بعد افسردگی در سه مقطع زمانی وجود داشت (0/002=P).
بهمنظور بررسی تغییرات نمره خودگزارشدهی سلامت عمومی طی سه مرحله اندازهگیری در دو گروه آزمایش و کنترل از آنالیز اندازههای تکراری دوطرفه استفاده شد که در این آزمون اثر زمان، اثر گروه، اثر متقابل زمان و گروه مورد بررسی قرار گرفت که باتوجهبه معنادار شدن اثر متقابل زمان و گروه میتوان نتیجه گرفت که تغییرات در دو گروه متفاوت بوده است.
بهمنظور بررسی تغییرات نمره علائم جسمانی طی سه مرحله اندازهگیری در دو گروه آزمایش و کنترل از آنالیز اندازههای تکراری دوطرفه استفاده شد که در این آزمون اثر زمان، اثر گروه، اثر متقابل زمان و گروه مورد بررسی قرار گرفت که باتوجهبه معنادار شدن اثر متقابل زمان و گروه میتوان نتیجه گرفت که تغییرات در دو گروه متفاوت بوده است (0/05>P) (
جدول شماره 5).
بحث
مطالعه حاضر با هدف تعیین تأثیر مصرف شاهدانه بر خودگزارشدهی سلامت عمومی سالمندان مراجعهکننده به مراکز خدمات سلامت شهر رفسنجان در سال1403 انجام شد. در نتایج آماری این مطالعه تفاوت آماری معناداری بین دوگروه در میانگین نمره خودگزارشدهی سلامت عمومی قبل از مداخله وجود نداشت اما بلافاصله بعد از مداخله تفاوت از لحاظ آماری معنیداری بود. همچنین 1 ماه پس از مداخله، بین دو گروه از نظر میانگین نمره کل خودگزارشدهی سلامت عمومی تفاوت وجود داشت. نتایج آزمون اندازههای تکراری نشان داد در گروه آزمایش تغییرات معنیداری در مقادیر میانگین نمره کل خودگزارشدهی سلامت عمومی در سه مقطع زمانی وجود داشت اما درگروه کنترل این تغییرات معنیدار نبوده است. یافتههای این مطالعه نشان داد مصرف شاهدانه میتواند در بهبود خودگزارشدهی سلامت عمومی سالمندان موثر باشد.
در این راستا مطالعه شانون و همکاران در سال 2019 نشان داد با تأثیر کانابیدول در ماه اول نمرات اضطراب 79/2 درصد بیماران کاهش داشته و در طول مدت مطالعه باقی مانده است همجنین نمرات خواب در ماه اول در 66/7 درصد بیماران بهبود یافت، اما در طول زمان مطالعه متغیر بود [21]. مطالعه جانگ و همکاران در سال 2023 نشان داد پس از مصرف شاهدانه در گروه آزمایش، سطح افسردگی، اضطراب و بهبود شناختی شرکتکنندگان نسبت به قبل کاهش معنیداری داشته است [18]. نتایج مطالعه کوفمن و همکاران در سال 2023 که بهصورت نظرسنجی انجام شد، نشان داد افرادی که از این ماده برای اختلال خواب استفاده میکردند، بهطور معناداری بیشتر از افرادی بودند که برای سایر اختلالات از آن استفاده میکردند و همچنین نتایج این مطالعه نشان داد مصرف استنشاقی کانابیس در شروع فرایند خواب و مصرف خوراکی آن بر زمان کل خواب و کارایی خواب مؤثر بوده است [22].
نتایج مطالعه مارتین و همکاران در سال 2021 نشان داد استفاده از کانابیس دارویی میتواند به کاهش علائم افسردگی و اضطراب در شرکتکنندگان کمک کند و کانابیس دارویی ممکن است یک گزینه درمانی مؤثر برای افرادی باشد که به درمانهای سنتی پاسخ نمیدهند [23]. نتایج مطالعه مروری کیسمن و توزک در سال 2020 نشان داد CBD میتواند به کاهش فشار خون، التهاب و استرس اکسیداتیو کمک کند و همچنین تأثیرات مثبتی بر روی عملکرد قلب و عروق دارد [24]. نتایج مطاله عباسیفرد و همکاران در سال 2024 نشان داد روغن دانه شاهدانه به بهبود بیشتر در نمره درد VAS و پارامترهای WOMAC نسبت به دارونما منجر شده، اما تفاوتی در دامنه حرکتی زانو مشاهده نشد [25].
نتایج مطالعه حاضر میتواند در درک بهتر نقش عوامل غیردارویی در اثرات مرتبط با کانابینوئیدها مفید باشد. شاهدانه بهدلیل خواص مفید وضعیت سلامتی را بهبود میبخشند. با بهبود سلامت جسمی سلامت روان فرد نیز بهبود مییابد. همچنین خاصیت ضداضطراب CBD در گیرندههای 5-HT1A نشان داده شده است [17]، بهطوریکه یافتههای مطالعات اخیر نشان میدهد CBD از طریق خواص ضداضطراب و افسردگی باعث بهبود اختلال خواب میشود. آزمایشات بالینی اولیه اثر بهبودی بالقوه کانابینوئیدها بر کاهش فراوانی کابوسها و افزایش کیفیت خواب نشان داده شده است. ازطرفی ترکیبات اسید اولئیک با گروه نیتروژن که در گیاه شاهدانه وجود دارد، بهطور طبیعی باعث بهبود خواب میشود [26]. ازطرفی بهبود خواب باعث بهبود وضعیت جسمی، اضطراب و افسردگی سالمند میشود. از دیگر نتایج بهدستآمده در مطالعه حاضر عدم تغییر در بعد کارکرد اجتماعی از ابعاد خودگزارشدهی سلامت عمومی بعد از مداخله بود و دلیل آن میتواند این باشد بهبود وضعیت جسمی، روانی و کیفیت خواب سالمندان در طول زمان و با ادامه مداخله به کارکرد اجتماعی سالمندان کمک خواهد کرد،درحالیدر این مطالعه وضعیت اجتماعی سالمندان بعد از مصرف شاهدانه در کوتاهمدت سنجیده شد. لذا مطالعهای طولانیتر توصیه میشود تا تأثیر شاهدانه را بر وضعیت اجتماعی سالمندان بهطور دقیقتر مورد ارزیابی قرار دهد.
نتیجهگیری نهایی
براساس مطالعه حاضر استفاده از شاهدانه بلافاصله بعد مداخله سبب بهبود خودگزارشدهی سلامت عمومی در کلیه ابعاد بهجز بعدکارکرد اجتماعی شد. 1 ماه پس از مداخله، شاهدانه سبب بهبود ابعاد علائم جسمانی، اضطراب و اختلال خواب و نمره کل خودگزارشدهی سلامت عمومی نسبت به گروه کنترل شد. باتوجهبه هزینه و عوارض کمتر داروهای گیاهی نسبت به داروهای شیمیایی، استفاده از این روش درمانی برای ارتقای خودگزارشدهی سلامت عمومی میتواند راهگشا باشد و استفاده از شاهدانه را در کنار دیگر درمان های مکمل مورد توجه قرار داد.
محدودیتهای پژوهش
مدتزمان مطالعه کوتاه بود و بررسی اثرات طولانیمدت ضروری است. تغییرات در عملکرد اجتماعی بهطور معناداری تحت تأثیر قرار نگرفت که نیازمند بررسی بیشتر است.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه با کد اخلاق (IR.RUMS.REC.1403.010) از کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان و ثبت در سامانه ثبت کارآزمایی بالینی ایران با کد (IRCT20171002036498N6) با رعایت ملاحظات اخلاقی انجام شد. توضیحات لازم در مورد اهداف و روش های مطالعه به شرکتکنندگان داده شد و آنها رضایت آگاهانه خود را بهصورت کتبی جهت شرکت در مطالعه اعلام کردند.
حامی مالی
این مقاله برگرفته از پایاننامه کارشناسی ارشد محمد رجبیان است که با حمایت مالی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان انجام شده است.
مشارکت نویسندگان
طراحی، تحقیق و نگارش: فاطمه حسینی، محمد رجبیان و اعظم حید زاده؛ محاسبه دُز دارو و تولید دارو: محبوبه ریسزاده؛ گرداوری دادهها: علی اکبری و محمد رجبیان؛ تحلیل، بررسی و ویرایش دادهها: حسن احمدینیا و علی اکبری.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
تشکر و قدردانی
پژوهشگران از تمامی سالمندان شرکتکننده در این مطالعه و همچنین مراکز بهداشتی منتخب در شهر رفسنجان بابت همکاریشان در این پژوهش تشکر و قدردانی میکنند.