دوره 21، شماره 2 - ( تابستان 1405 )                   جلد 21 شماره 2 صفحات 239-218 | برگشت به فهرست نسخه ها

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ramezani R, khalili H, Tabarraei Y, Dastjerdi M, Dastjerdi A. Association of Overt and Covert Polypharmacy With Functional Independence and Quality of Life in Older Adults. Salmand: Iranian Journal of Ageing 2026; 21 (2) :218-239
URL: http://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-3023-fa.html
رمضانی ریحانه، خلیلی حسن، تبرائی یاسر، دستجردی محمد، دستجردی علی. نقش پیش‌بینی‌کننده چنددارویی آشکار و پنهان بر وضعیت عملکردی و کیفیت زندگی سالمندان. سالمند: مجله سالمندی ایران. 1405; 21 (2) :218-239

URL: http://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-3023-fa.html

نقش پیش‌بینی‌کننده چنددارویی آشکار و پنهان بر وضعیت عملکردی و کیفیت زندگی سالمندان
ریحانه رمضانی1 ، حسن خلیلی*2 ، یاسر تبرائی3 ، محمد دستجردی4 ، علی دستجردی1
1- کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، سبزوار، ایران.
2- مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر، دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، سبزوار، ایران. ، khalili894@gmail.com
3- گروه اپیدمیولوژی و آمار زیستی، دانشکده بهداشت عمومی، دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، سبزوار، ایران.
4- مرکز تحقیقات سم‌شناسی پزشکی و سوء مصرف مواد، دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، بیرجند، ایران.
واژه‌های کلیدی: سالمند، چنددارویی، کیفیت زندگی، وضعیت عملکردی
متن کامل [PDF 7589 kb]   (585 دریافت)     |   چکیده (HTML)  (1948 مشاهده)
متن کامل:   (21 مشاهده)
مقدمه
افزایش امید به زندگی و کاهش نرخ باروری و مرگ‌ومیر موجب رشد سریع جمعیت سالمندان در جهان شده است [1، 2]. سالمندی با افزایش بیماری‌های مزمن همراه است و در بستر نظام‌های درمانی که دسترسی آسان به دارو و مصرف خودسرانه را تسهیل می‌کنند، پدیده چنددارویی به‌ویژه در این گروه سنی شایع شده است [2]. چنددارویی آشکار به مصرف هم‌زمان 5 داروی تجویزی یا بیشتر اطلاق می‌شود [3، 4]. در‌حالی‌که مصرف گیاهان دارویی بدون مشورت با پزشک و به‌صورت خودسرانه به‌عنوان چنددارویی پنهان شناخته می‌شود [5].
مطالعات نشان داده‌اند سالمندان به‌طور متوسط بین 2 تا 9 دارو مصرف می‌کنند و در برخی کشورها شیوع چنددارویی به حدود 40 تا 50 درصد می‌رسد [6]. در‌عین‌حال، استفاده از طب مکمل و گیاهان دارویی روندی رو به افزایش دارد [7]، اما اغلب در تعریف چنددارویی نادیده گرفته می‌شود [8]. بسیاری از بیماران و حتی برخی پزشکان بر این باورند که گیاهان دارویی ایمن هستند [5]؛ در‌حالی‌که شواهد نشان می‌دهد حدود 45 درصد از مصرف‌کنندگان این ترکیبات در معرض دست‌کم یک تداخل دارویی‌گیاهی قرار دارند [9، 10]. با‌این‌حال، سالمندان معمولاً مصرف گیاهان دارویی را بخشی از رژیم درمانی خود نمی‌دانند و این امر، همراه با غفلت تیم درمان از پایش جامع داروهای مصرفی، می‌تواند زمینه‌ساز تداخلات خطرناک شود [5، 11، 12]. ازاین‌رو چنددارویی به یکی از دغدغه‌های اصلی سلامت در بسیاری از کشورهای در‌حال‌توسعه تبدیل شده است [13]. 
چنددارویی پیامدهای متنوعی دارد. یکی از آن‌ها اختلال در وضعیت عملکردی است که با افزایش مرگ‌ومیر، ناتوانی، بستری و افت کیفیت زندگی همراه است [14-19]. توانایی انجام مستقل فعالیت‌های روزمره، شاخصی کلیدی در سالمندی موفق به شمار می‌رود و هر عاملی که این استقلال را تهدید کند، نیازمند توجه ویژه است [16]. در همین راستا، شواهد نشان می‌دهند مدیریت صحیح مصرف دارو می‌تواند به افزایش توانایی‌های عملکردی در فعالیت‌های روزمره زندگی و کاهش خطر افتادن، بستری شدن و ناتوانی منجر شود [20-22]. 
شاخص دیگری که به‌طور مؤثر وضعیت سالمندان را نشان می‌دهد، کیفیت زندگی است. کیفیت زندگی به معنای ادراک فرد از موقعیت خود در زندگی، در بستر فرهنگ، نظام ارزشی، اهداف، انتظارات، استانداردها و اولویت‌هاست [23]. عوامل مختلفی، ازجمله سن، جنسیت، وضعیت سلامت و زمینه‌های فرهنگی کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهند [24]. پژوهش‌های متعددی ارتباط میان چنددارویی و کیفیت زندگی پایین‌تر در سالمندان را نشان داده‌اند [25-27]. 
این مطالعات چنددارویی آشکار و پنهان را به‌صورت تفکیک‌شده برای هر‌یک از شاخص‌های وضعیت عملکردی و کیفیت زندگی مورد بررسی قرار نداده‌اند و همین موضوع یک شکاف دانشی مهم محسوب می‌شود.
با‌توجه‌به اهمیت چنددارویی و اثرات آن بر وضعیت عملکردی و کیفیت زندگی سالمندان، انجام بررسی‌های جامع در این زمینه ضرورت دارد. در ایران، تاکنون مطالعه‌ای که چنددارویی آشکار و پنهان را به تفکیک وضعیت عملکردی و کیفیت زندگی بررسی کرده باشد، انجام نشده است. شواهد موجود عمدتاً به برخی پیامدهای مصرف گیاهان دارویی، از‌جمله تداخلات دارویی و کاهش تبعیت دارویی در سالمندان اشاره کرده‌اند [28، 29]. بااین‌حال مصرف گیاهان دارویی می‌تواند از‌طریق ایجاد تداخلات دارویی پنهان، ابعاد مختلف زندگی سالمندان را تحت‌تأثیر قرار دهد. افزون‌بر‌این، با‌توجه‌به کمبود شواهد بومی و تفاوت‌های فرهنگی‌ساختاری میان کشورها، به‌ویژه در حوزه مصرف گیاهان دارویی که شدیداً متأثر از باورها و سنت‌های فرهنگی است [30]، بررسی این موضوع در ایران ضروری به‌نظر می‌رسد؛ بنابراین  پژوهش حاضر با هدف تعیین شیوع چنددارویی (آشکار و پنهان) و ارزیابی ارتباط آن با وضعیت عملکردی و کیفیت زندگی سالمندان طراحی شد.

روش مطالعه
طراحی مطالعه
این مطالعه مقطعی بر روی افراد با سن 60 سال و بالاتر که در سال 1402 به مراکز بهداشتی سبزوار (ایران) مراجعه کرده‌ بودند، انجام شد. این طرح در کمیته اخلاق دانشگاه علوم‌پزشکی سبزوار ثبت شده است.
معیارهای ورود به مطالعه: سن 60 سال و بالاتر، رضایت آگاهانه برای شرکت در مطالعه، سکونت در شهر سبزوار و توانایی پاسخ‌گویی صحیح و مؤثر به پرسش‌ها. شرکت‌کنندگانی که دارای معلولیت مادرزادی، اختلالات شنوایی یا گفتاری مؤثر بر پاسخ‌گویی به سؤالات بودند یا سابقه ابتلا به بیماری‌های روان‌ براساس تشخیص پزشک متخصص را داشتند، از مطالعه خارج شدند.

محاسبه اندازه نمونه و نمونه‌گیری
با در نظر گرفتن شیوع چنددارویی 52/3‌=p در مطالعه یاوری و همکاران [31] با اطمینان 95 درصد و دقت 0/05 حجم نمونه با‌توجه‌به فرمول کوکران حداقل 384 نفر برآورد شد. نمونه‌گیری در مطالعه حاضر به روش تصادفی چندمرحله‌ای انجام شد. ابتدا 6 مرکز بهداشتی از میان 12 مرکز فعال در سبزوار به‌صورت تصادفی ساده انتخاب شد. سپس، با‌توجه‌به جمعیت سالمندان تحت پوشش هر مرکز، نمونه‌ها به‌صورت نسبی (خوشه‌ای) تخصیص داده شدند. در مرحله بعد، با استفاده از سامانه پایش سلامت سیب، نمونه‌گیری تصادفی سیستماتیک صورت گرفت. شماره پرونده‌ اولیه به‌صورت تصادفی انتخاب و بر‌اساس فاصله k (N/n) سایر نمونه‌ها استخراج شد. در مواردی که فرد انتخاب‌شده شرایط ورود به مطالعه را نداشت، نمونه جایگزین از پرونده بعدی انتخاب می‌شد. پس از انتخاب، با سالمندان واجد شرایط تماس گرفته شد و هماهنگی لازم برای حضور در مرکز و تکمیل پرسش‌نامه انجام گرفت.

ابزارهای جمع‌آوری داده
چک‌لیست جمعیت‌شناختی
چک‌لیست جمعیت‌شناختی، اطلاعات حیاتی از‌جمله سن، جنسیت، تحصیلات، قومیت، وضعیت تأهل، شغل، نحوه زندگی، وضعیت مالی، مصرف دخانیات، وضعیت بیمه، سابقه بستری در بیمارستان در 1 سال گذشته، تعداد بیماری‌های تشخیص داده‌شده، تعداد داروهای تجویز‌شده و استفاده یا عدم استفاده از داروهای گیاهی و مقادیر آن‌ها را جمع‌آوری کرد. 
در چنددارویی آشکار مصرف 5 دارو یا بیشتر که توسط پزشک تجویز شده باشد، مد نظر ما قرار داشت. چنددارویی پنهان در مطالعه حاضر به مصرف گیاهان دارویی اشاره دارد که ممکن است به‌تنهایی یا همراه با داروهای شیمیایی مصرف شوند و درمجموع شرایط مصرف 5 دارو یا بیشتر را ایجاد کنند. در این بخش، مصرف خودسرانه دارو‌های شیمیایی که شامل داروهایی است که بدون نسخه پزشک (حتی نسخه‌های قبلی) توسط فرد سالمند تهیه و مصرف می‌شود، متفاوت از مفهوم چنددارویی پنهان در نظر گرفته شد.

پرسش‌نامه وضعیت عملکردی بارتل
پرسش‌نامه مذکور حاوی 11 گویه است که هرکدام حداکثر 5 امتیاز دارند. در‌مجموع این ابزار توانایی فرد را در ابعاد مختلف عملکرد روزانه در مقیاس صفر تا 100 تعیین کرده که نمرات بالاتر بیانگر وضعیت بهتر است. نمرات صفر تا 20 به‌عنوان وابستگی کامل، نمرات 21 تا 60 به‌عنوان وابستگی شدید، نمرات 61 تا 90 به‌عنوان وابستگی متوسط، 91 - 99 به‌عنوان وابستگی جزئی و نمره 100 به‌عنوان استقلال کامل در نظر گرفته می‏شود. نسخه تجدیدنظر شده توسط شاه و همکاران در سال 1989 طراحی شده و در ایران توسط تقربی و همکاران (1386) مورد روان‌سنجی قرار گرفته است. این نسخه با بهره‌گیری از روش ترجمه و ترجمه معکوس، بررسی روایی محتوا با شاخص اعتبار محتوا (CVI) و نسبت اعتبار محتوا (CVR) توسط اعضای هیئت‌علمی، تحلیل عاملی اکتشافی، همبستگی با ابزار مشابه شاخص بارتل اصلاح‌شده (MBI) و تحلیل گروه‌های شناخته‌شده، روایی خود را اثبات کرده است. ضریب توافق بین ارزیابان (کاپا) برای آیتم‌ها بیش از 0/6 و ضریب همبستگی درون‌کلاسی (ICC) برای کل ابزار 0/998  گزارش شده است. ضریب آلفای کرونباخ به‌عنوان شاخص ثبات داخلی، بین 0/96 تا 0/99 برآورد شده است که نشان‌دهنده پایایی بسیار بالای این ابزار است [32].

پرسش‌نامه کیفیت زندگی اختصاصی سالمندان
پرسش‌نامه کیفیت زندگی سالمندان توسط بولینگ و همکاران در سال 2013 به‌طور اختصاصی برای سنجش کیفیت زندگی سالمندان طراحی و تدوین شده است. این ابزار شامل 13 سؤال با مقیاس لیکرت 5 گزینه‌ای (کاملاً موافقم تا کاملاً مخالفم) است که 3 بُعد سلامت جسمی (سؤالات 1 تا 4)، سلامت عاطفی (سؤالات 5 تا 8) و سلامت اقتصادی‌اجتماعی (سؤالات 9 تا 13) را در‌بر می‌گیرد. دامنه امتیاز این پرسش‌نامه بین 13 تا 65 بوده و امتیاز بالاتر نشان‌دهنده کیفیت زندگی بالاتر سالمند است. این ابزار با‌توجه‌به اختصار، ساختار ساده و تناسب با شرایط جمعیت سالمندی، گزینه‌ای مناسب برای پژوهش‌های حوزه سالمندی محسوب می‌شود. این پرسش‌نامه در ایران توسط فیضی و حیدری در بین جمعیت سالمندان اعتباریابی شده است [33].
در مطالعه‌ای که توسط حیدری و همکاران برای بررسی روایی و پایایی پرسش‌نامه مختصر کیفیت زندگی سالمندان روی 525 سالمند انجام شد، ترجمه پرسش‌نامه با استفاده از روش عقب‌گرد انجام گرفت. اعتبار محتوا با محاسبه شاخص اعتبار محتوا و نسبت اعتبار محتوا بررسی شد؛ به‌طوری‌که CVI≥0/79 و CVR≥0/75 در نظر گرفته شد. ضریب همبستگی درون‌طبقاتی برای بررسی پایایی پرسش‌نامه مختصر کیفیت زندگی سالمندان 0/842 تعیین شد و سازگاری درونی این ابزار با استفاده از آلفای کرونباخ تعیین شد که برابر با α=0/83 گزارش شد [33، 34].
جهت پایایی ابزارها در این پژوهش‌، پرسش‌نامه‌ها توسط 15نفر از جامعه مورد‌مطالعه در 2 مرحله تکمیل شدند که فاصله زمانی بین 2 مرحله 2 هفته بود و پایایی از‌طریق آزمون همبستگی محاسبه شد که این مقدار برای پرسش‌نامه بارتل 0/87 و برای پرسش‌نامه کیفیت زندگی اختصاصی سالمندان 0/77 به دست آمد.

روش اجرای طرح
بر‌‌اساس روش نمونه‌گیری تصادفی چندمرحله‌ای، از میان 12 مرکز خدمات جامع سلامت فعال در شهر سبزوار، شامل مراکز  رسالت (1569 نفر)، شهید الداغی (1471 نفر)، بنیاد شهید (1493 نفر)، طالقانی (1694 نفر)، شهدای کوشک (2245 نفر)، ابوذر (1064 نفر)، رازی (1301 نفر)، توحیدشهر (1582 نفر)، همت‌آباد (1802 نفر)، امام حسن (ع) (1678 نفر)، چمران (1384 نفر) و جعفرآباد (1210 نفر)، 6 مرکز به‌صورت تصادفی ساده انتخاب شدند. مراکز منتخب، شامل شهید الداغی (با تخصیص 58 نفر)، بنیاد شهید (58 نفر)، شهدای کوشک (96 نفر)، چمران (58 نفر)، همت‌آباد (69 نفر) و جعفرآباد (46 نفر) بودند. حجم نمونه اختصاص‌یافته به هر مرکز بر‌اساس نسبت جمعیت سالمندان تحت پوشش آن مرکز نسبت به کل جمعیت سالمندان مراکز منتخب محاسبه شد.
پس از انتخاب افراد، با آن‌ها تماس گرفته شد و اهداف پژوهش، شیوه اجرا و ملاحظات اخلاقی به‌طور کامل توضیح داده شد. در صورت تمایل و رضایت آگاهانه، با تأکید بر محرمانه ماندن اطلاعات و عدم ذکر نام افراد در پرسش‌نامه‌ها، از شرکت‌کنندگان خواسته شد به مرکز تعیین‌شده مراجعه کنند و تمام داروهای مصرفی خود را همراه داشته باشند. پس از مراجعه سالمند و اخذ رضایت‌نامه کتبی و توضیح مجدد هدف پژوهش، پرسش‌نامه‌های جمعیت‌شناختی، وضعیت عملکردی بارتل و کیفیت زندگی سالمندان، توسط پژوهشگر در اختیار سالمندان گذاشته شد به طور دقیق کامل شد. مدت‌زمان تکمیل پرسش‌نامه‌ها برای هر فرد سالمند به‌طور میانگین 10 دقیقه بود. 

تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها
تحلیل آماری داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه 26 انجام شد. برای توصیف متغیرهای کمی از شاخص‌های میانگین و انحراف‌معیار استفاده شد و برای توصیف متغیرهای کیفی از جدول توزیع فراوانی بهره گرفته شد. از رگرسیون خطی ساده برای ارزیابی ارتباط میان چنددارویی آشکار و پنهان با وضعیت عملکردی و نمره کل کیفیت زندگی استفاده شد. همچنین برای تحلیل ارتباط میان چنددارویی آشکار و پنهان با ابعاد مختلف کیفیت زندگی، از رگرسیون خطی چندمتغیره بهره گرفته شد. علاوه‌بر‌این به‌منظور تعیین نسبت شانس و بررسی نقش متغیرهای مختلف، از رگرسیون لجستیک استفاده شد. سطح معناداری p‌≤‌0/05 در نظر گرفته شد.

یافته‌ها
اطلاعات جمعیت‌شناختی
در‌مجموع 384 نفر وارد مطالعه شدند. میانگین سنی شرکت‌کنندگان 68/2 سال با انحراف‌معیار 7/3 سال بود. بیش از نیمی از افراد (55/7 درصد) زن بودند. سایر ویژگی‌های جمعیت‌شناختی و بالینی پایه شامل وضعیت تأهل، سطح تحصیلات، تعداد بیماری‌های مزمن و شاخص توده بدنی در جدول شماره 1 ارائه شده است.





آمار توصیفی
میانگین کل امتیاز کیفیت زندگی در سالمندان 48/41 بود. به تفکیک ابعاد، میانگین امتیاز سلامت جسمی 15/13، سلامت عاطفی 16/26 و سلامت اقتصادی‌اجتماعی 17/36 گزارش شد. همچنین میانگین نمره وضعیت عملکردی سالمندان 91/21 گزارش شد که بیانگر سطح عملکردی نسبی در این گروه سنی است (جدول شماره 2). 


میانگین تعداد داروهای آشکار مصرفی 2/74، داروهای پنهان 3/55 و میانگین مصرف ترکیبات گیاهی 0/81 مورد گزارش شد (جدول شماره 2). 

آمار تحلیلی
تأثیر چنددارویی آشکار و پنهان بر وضعیت عملکردی
یافته‌های رگرسیون خطی نشان داد چنددارویی آشکار اثر منفی و معناداری بر وضعیت عملکردی سالمندان دارد (β‌=‌-0/109، p‌=‌0/041). همچنین چنددارویی پنهان نیز با کاهش عملکرد همراه بود (β‌=‌-0/096، p‌=‌0/045). پس از کنترل عوامل مخدوش‌کننده نظیر سن، جنس، بیماری‌های زمینه‌ای و وضعیت اجتماعی‌اقتصادی، هر دو نوع چنددارویی همچنان به‌عنوان عوامل تضعیف‌کننده عملکرد باقی ماندند (جدول شماره 3).



تأثیر چنددارویی آشکار و پنهان بر کیفیت زندگی سالمندان
تحلیل رگرسیون نشان داد چنددارویی آشکار (β‌=‌-0/10، p‌=‌0/043) و پنهان (β‌=‌‌-0/052، p‌=‌0/041) هر دو با کاهش معنادار در امتیاز کل کیفیت زندگی سالمندان مرتبط بودند. علاوه‌براین، افزایش سن (β‌=‌-0/11، p‌=‌0/046) و تعداد بیماری‌های مزمن (β‌=‌-0/22، p‌<‌0/001) نیز با کاهش کیفیت زندگی همراه بود (جدول شماره 4).



تأثیر چنددارویی آشکار و پنهان بر ابعاد مختلف کیفیت زندگی سالمندان
نتایج رگرسیون چندمتغیره نشان داد چنددارویی آشکار اثر منفی معناداری بر سلامت جسمی (β‌=‌-0/38، p‌=‌0/040)، سلامت عاطفی (β‌=‌‌-0/99، p‌=‌0/008) و سلامت اجتماعی (β‌=‌‌-2/08، p‌=‌0/004) داشت. همچنین، چنددارویی پنهان نیز با کاهش سلامت جسمی (β‌=‌‌-0/64، p‌=‌0/046)، سلامت عاطفی (β‌=‌‌-0/79، p‌=‌0/022) و سلامت اجتماعی (β‌=‌‌-1/43، p‌=‌0/031) همراه بود (جدول شماره 5).







ارتباط عوامل جمعیت‌شناختی با مصرف چنددارویی
در رگرسیون لجستیک چند‌متغیره، تعداد بیماری‌های زمینه‌ای (OR‌=‌5/86؛ 95% 3/79–9/06 :CI)، وابستگی مالی کامل (OR‌=‌2/74؛ 95% 1/07–7/02 :CI)، سابقه بستری (OR‌=‌2/97؛ 95% 1/42–6/17 :CI) و بیمه درمانی (OR‌=‌2/72؛ 95% 1/04–7/09 :CI) با چنددارویی آشکار ارتباط معنادار داشت (جدول شماره 6). 


در چنددارویی پنهان، سن بالاتر (OR‌=‌1/05؛ 95% 1/00–1/10 :CI)، تعداد بیماری‌های زمینه‌ای (OR‌=‌4/70؛ 95% 3/24–6/82 :CI), جنسیت زن (OR‌=‌3/84؛ 95% 1/65–7/20 :CI) و سابقه بستری (OR‌=‌2/95؛ 95% 1/55–5/62 :CI) به‌عنوان پیش‌بینی‌کننده شناخته شدند (جدول شماره 7).



بحث 
مطالعه حاضر با هدف تعیین شیوع چنددارویی آشکار و پنهان و ارتباط آن با وضعیت عملکردی و کیفیت زندگی سالمندان انجام شد. مطالعه حاضر نشان داد 22/9 درصد از سالمندان شهر سبزوار دچار چنددارویی آشکار (مصرف ≥5 داروی تجویزی) و 32 درصد دچار چنددارویی پنهان (مصرف خودسرانه ترکیبات گیاهی هم‌زمان با داروهای تجویزی در شرایط چنددارویی) بودند. مطالعات گذشته شیوع چند دارویی آشکار را در کشور‌های توسعه‌یافته بین 36 درصد در انگلستان تا 57 درصد در آمریکا گزارش کرده‌اند [35، 36] که بالاتر از یافته مطالعه حاضر است. همچنین مطالعه‌ای در ایران شیوع چند‌دارویی (مشابه تعریف چند‌دارویی آشکار در مطالعه حاضر) را 23/1 درصد گزارش کرده است که مطابق با یافته‌های مطالعه است [37]. اختلافات در مقادیر می‌تواند ناشی از تفاوت در تعریف چنددارویی [2]، ویژگی‌های جمعیت مطالعه‌شده و نحوه جمع‌آوری داده‌ها باشد.
با‌توجه‌به تعریف چنددارویی پنهان در مطالعه حاضر و فقدان پژوهش‌های مشابه، مقایسه مستقیم شیوع این پدیده امکان‌پذیر نیست. با‌این‌حال نتایج برخی مطالعات مصرف داروهای گیاهی در سالمندان را گزارش کرده‌اند. به‌عنوان نمونه، کوهستانی و باقچی (2022) شیوع 43/9 درصد مصرف حداقل 1 گیاه دارویی در یک هفته گذشته را در سالمندان گزارش کرده‌اند [29] و ترکمن‌اوغلو و همکاران در پژوهش خود به هم‌زمانی مصرف حداقل یک داروی گیاهی با داروهای تجویزی در 19/2 درصد از سالمندان اشاره کرده‌اند [6]. این یافته‌ها، هرچند با تعاریف متفاوت، همسو با نتایج مطالعه حاضر، بر شایع بودن مصرف داروهای گیاهی در کنار داروهای تجویزی در سالمندان تأکید دارند.
علل شیوع بالاتر چنددارویی پنهان را می‌توان در بستر فرهنگی و اجتماعی جامعه جست‌و‌جو کرد. باور عمومی به اثربخشی و بی‌خطری گیاهان دارویی، همراه با نگرانی از عوارض داروهای شیمیایی، زمینه را برای گرایش سالمندان به مصرف این ترکیبات فراهم می‌کند [38-40]. علاوه‌بر‌این، دسترسی آزاد و بدون نسخه به داروهای گیاهی و مکمل‌ها، مصرف خودسرانه را تسهیل کرده و امکان پنهان ماندن این نوع مصرف از نظام رسمی سلامت را افزایش می‌دهد [41]. در مقابل، شیوع پایین‌تر چنددارویی آشکار می‌تواند بازتاب محدودیت‌های مالی و اقتصادی باشد؛ به‌گونه‌ای که سالمندان با منابع مالی محدود، در مواجهه با هزینه‌های بالای داروهای تجویزی، تمایل بیشتری به جایگزینی آن‌ها با گیاهان دارویی و فراورده‌های ارزان‌تر دارند [8]. این تفاوت در الگوی مصرف نشان می‌دهد عوامل فرهنگی، اقتصادی و ساختاری به‌طور هم‌زمان بر رفتار دارویی سالمندان اثرگذارند و ضرورت توجه نظام سلامت به این مؤلفه‌ها را در طراحی مداخلات آموزشی و سیاست‌های دارویی برجسته می‌کنند.
یافته‌های مطالعه حاضر نشان داد چنددارویی آشکار به‌طور معناداری هم بر وضعیت عملکردی و هم بر کیفیت زندگی سالمندان تأثیر منفی دارد. 
درخصوص ارتباط چنددارویی با وضعیت عملکردی، مطالعه حاضر نشان داد چنددارویی آشکار به‌طور معناداری وضعیت عملکردی سالمندان را کاهش می‌دهد. این یافته با مطالعه باخشوین و همکاران همخوانی دارد که نشان دادند چنددارویی آشکار با کاهش توانایی در فعالیت‌های روزمره همراه است [42]. آیگور و همکاران نیز این ارتباط را تأیید کرده‌اند [15]، اما وترانو و همکاران رابطه‌ای نیافتند [43]؛ زیرا آنان بر سالمندانی متمرکز بودند که تحت مراقبت‌های مستمر قرار داشتند و احتمالاً حمایت محیطی بخشی از اثر منفی داروها را تعدیل کرده است. از علل احتمالی این اثر منفی می‌توان به عوارض جانبی داروهای تجویزی اشاره کرد، از‌جمله کاهش هوشیاری یا سرگیجه ناشی از داروهای آرام‌بخش [19] که با اختلال تعادل و کاهش قدرت عضلانی همراه بوده و خطر سقوط را افزایش می‌دهند [3، 13]. علاوه‌بر‌این، وجود بیماری‌های مزمن متعدد که مصرف داروهای مختلف را ضروری می‌کند، می‌تواند با ایجاد خستگی مزمن عملکرد فرد را محدود کند [1، 11، 44-46]. این اثرات در سالمندان به دلیل کاهش متابولیسم داروها تشدید می‌شوند [1]؛ بنابراین نتایج مطالعه حاضر تأکید می‌کند که چنددارویی آشکار اثرات عملکردی قابل‌توجهی دارد که باید در مراقبت‌های سالمندان مدنظر قرار گیرد.
ازسوی‌دیگر، چنددارویی آشکار به‌طور معناداری کیفیت زندگی سالمندان را در ابعاد جسمی، عاطفی و اجتماعی‌اقتصادی کاهش می‌دهد. این نتیجه با مطالعه ژانگ و همکاران همسو است که مصرف بیش از 5 دارو را با افت کیفیت زندگی مرتبط دانستند [47]. به‌طور مشابه، تگن و همکاران گزارش کردند که افزایش تعداد داروها، نشاط و عملکرد روزانه سالمندان را محدود می‌کند [26]. با‌این‌حال، لالیک و همکاران چنین رابطه‌ای را تأیید نکردند [48] که احتمالاً به تفاوت در ابزارهای سنجش کیفیت زندگی یا تعاریف متفاوت از چنددارویی بازمی‌گردد. این کاهش کیفیت زندگی می‌تواند ناشی از عوارض جسمی داروها، مانند ضعف یا مشکلات گوارشی باشد که انجام فعالیت‌های روزمره را محدود می‌کند [1، 11، 44-46]. در بعد روان‌شناختی، پیچیدگی درمان و احساس شکست در درمان ناشی از اثربخشی پایین، می‌تواند بر خلق‌وخو اثر منفی بگذارد [26]. همچنین هزینه‌های بالای داروها در بُعد اجتماعی‌اقتصادی، فشار مالی قابل‌توجهی به سالمندان به‌ویژه افراد با درآمد محدود وارد می‌کند [8].
یافته‌های مطالعه حاضر نشان داد چنددارویی پنهان نیز به‌طور معناداری با کاهش وضعیت عملکردی و کیفیت زندگی سالمندان همراه است. باتوجه‌به دانش ما، این نخستین مطالعه‌ای است که چنین ارتباطی را گزارش می‌کند؛ زیرا تحقیقات پیشین از‌جمله باخشوین [15] و آیگور [42] فقط بر داروهای تجویزی متمرکز بوده و به گیاهان دارویی و فراورده‌های طبیعی نپرداخته‌اند. کوهستانی و باقچی مصرف گیاهان دارویی را با کاهش تبعیت از درمان دارویی مرتبط دانستند [29]، اما سایر پیامدهای عملکردی و کیفیت زندگی را به‌طور مستقیم بررسی نکردند. 
مکانیسم احتمالی ارتباط بین وضعیت عملکردی و چنددارویی پنهان می‌تواند شامل تداخل گیاهان دارویی با داروهای تجویزی باشد؛ برای مثال، سنبل‌الطیب می‌تواند اثرات آرام‌بخش داروهای روان‌درمانی را تشدید کرده و سطح هوشیاری را کاهش دهد [30، 41]. همچنین مصرف خودسرانه و بدون نظارت پزشکی ممکن است به دُزهای نامناسب منجر شود و در‌نهایت عملکرد جسمانی را مختل کند [6]. در همین راستا، نتایج یک مطالعه نشان داد 41/3 درصد از سالمندانی که در یک ‌سال گذشته گیاه دارویی مصرف کرده‌اند، این کار را بدون اطلاع پزشک انجام داده‌اند [29] که بیانگر گستردگی و اهمیت این الگوی رفتاری است. باور نادرست به بی‌خطر بودن گیاهان دارویی [38-40] نیز می‌تواند زمینه‌ساز مصرف بی‌رویه و افزایش خطر وابستگی عملکردی شود. این یافته نشان می‌دهد چنددارویی پنهان برخلاف تصور رایج، می‌تواند اثرات نامطلوبی بر سلامت و استقلال عملکردی سالمندان داشته باشد. 
چنددارویی پنهان و کیفیت زندگی سالمندان در مطالعات پیشین به‌طور مستقیم بررسی نشده است. شواهد موجود نشان می‌دهد مصرف گیاهان دارویی می‌تواند تبعیت دارویی را کاهش دهد و بدین‌ترتیب به‌طور غیرمستقیم بر کیفیت زندگی تأثیر بگذارد [29]. از طرفی با‌توجه‌به تاثیر چنددارویی پنهان بر روی وضعیت عملکردی و رابطه دو‌طرفه آن با کیفیت زندگی، می‌توان به اثر کاهنده چنددارویی پنهان بر روی کیفیت زندگی سالمندان اشاره کرد. مکانیسم‌های احتمالی این تأثیر شامل بروز عوارضی، مانند مشکلات گوارشی یا خستگی ناشی از ترکیبات گیاهی است که سلامت جسمی را مختل می‌کند [30، 41]. در بعد روانی و اجتماعی‌اقتصادی چند‌دارویی پنهان می‌تواند با مکانیسم مشابهی همچون چنددارویی آشکار به کاهش کیفیت زندگی در سالمندان منجر شود [8، 26].
یافته‌های مطالعه حاضر نشان داد چنددارویی آشکار بیش از همه با تعداد بیماری زمینه‌ای، وابستگی مالی کامل، سابقه بستری و نوع پوشش بیمه‌ای مرتبط است. چنددارویی پنهان نیز در مطالعه حاضر با سن بالاتر، جنسیت (زن بودن)، تعداد بیماری‌های زمینه‌ای و سابقه بستری در 1 سال اخیر ارتباط داشت. این نتایج با مطالعات بین‌المللی همخوانی دارد که چندبیماری را مهم‌ترین عامل بروز چنددارویی معرفی کرده‌اند [49]؛ زیرا درمان هم‌زمان بیماری‌های مزمن شایعی، مانند فشار خون، دیابت یا بیماری‌های قلبی‌عروقی به‌طور مستقیم باعث افزایش تعداد داروهای تجویزی می‌شود. از سوی دیگر، عوامل اجتماعی‌اقتصادی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند؛ افراد با وضعیت اقتصادی ضعیف‌تر و دسترسی محدود‌تر به امکانات بیشتر در معرض مصرف هم‌زمان داروهای متعدد قرار می‌گیرند [50، 51]. برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند بیماران با بیمه ناکافی یا پوشش محدود، به دلیل پراکندگی در مراجعه به پزشکان مختلف و عدم هماهنگی نسخه‌ها، با خطر بالاتر چنددارویی مواجه می‌شوند [50، 51]. همچنین سابقه بستری در بیمارستان از دیگر عوامل مهم است؛ زیرا در طول بستری معمولاً داروهای جدیدی به رژیم درمانی افزوده می‌شود و مرور دارویی هنگام ترخیص به‌طور کامل انجام نمی‌گیرد؛ این روند در مطالعات مختلف به‌عنوان یکی از محرک‌های کلیدی چنددارویی گزارش شده است [52، 53]. حال با‌توجه‌به مهیا بودن شرایط چنددارویی، زنان، به دلیل گرایش فرهنگی به مراقبت از خود و تمایل بیشتر به استفاده از فراورده‌های طبیعی، بیش از مردان به مصرف گیاهان دارویی و مکمل‌ها روی می‌آورند [40]. همچنین سن بالاتر و وجود بیماری‌های مزمن، پیش‌بینی‌کننده قوی استفاده هم‌زمان از داروهای نسخه‌ای و گیاهی است [54]؛ زیرا بیماران برای کنترل بهتر علائم یا کاهش عوارض دارویی به سراغ فراورده‌های گیاهی می‌روند [38-40].

نتیجه‌گیری نهایی
نتایج مطالعه حاضر نشان داد چنددارویی آشکار و پنهان می‌تواند وضعیت عملکردی و کیفیت زندگی سالمندان را کاهش دهد. عوامل بالینی و جمعیت‌شناختی به‌طور متفاوت با هر نوع چنددارویی مرتبط هستند؛ به‌گونه‌ای که چنددارویی آشکار بیشتر با تعداد بیماری زمینه‌ای، سابقه بستری، وابستگی مالی و وضعیت بیمه‌ای مرتبط بود، در‌حالی‌که چنددارویی پنهان با سن بالاتر، جنسیت زن، سابقه بستری و تعداد بیماری زمینه‌ای ارتباط داشت. این یافته‌ها نشان می‌دهد مصرف هم‌زمان داروهای تجویزی و فراورده‌های گیاهی می‌تواند پیامدهای عملکردی و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهد. تفاوت‌های مشاهده‌شده اهمیت رویکرد فردمحور در مدیریت داروها و توجه هم‌زمان به داروهای تجویزی و مصرف خودسرانه داروهای گیاهی را برجسته می‌کند. مداخلاتی، مانند بازبینی منظم داروها، آموزش بیماران و خانواده‌ها و ارائه مشاوره دارویی می‌تواند خطرات مرتبط با چنددارویی را کاهش داده و کیفیت زندگی سالمندان را بهبود بخشد.
این مطالعه فقط بر تعداد داروهای مصرفی تمرکز داشت و نوع داروها یا ترکیبات خاص بررسی نشد. همچنین ماهیت مقطعی پژوهش مانع از تبیین روابط علی می‌شود. اجرای مطالعات آینده با طراحی طولی، حجم نمونه بزرگ‌تر و در مناطق مختلف کشور می‌تواند به اعتباربخشی و تعمیم‌پذیری بهتر نتایج کمک کند.

ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این طرح در کمیته اخلاق دانشگاه علوم‌پزشکی سبزوار با کد (IR.MEDSAB.REC.1402.082) ثبت شده است.

حامی مالی
مطالعه حاضر با حمایت دانشگاه علوم‌پزشکی سبزوار انجام شد.

مشارکت نویسندگان
مفهوم‌سازی و مدیریت پژوهش: حسن خلیلی؛ روش‌شناسی، اعتبارسنجی و بصری‌سازی: یاسر تبرائی و محمد دستجردی؛ تحلیل، تحقیق و بررسی، منابع، نگارش پیش‌نویس و ویراستاری و نهایی‌سازی نوشته: ریحانه رمضانی و علی دستجردی.

تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد..

تشکر و قدردانی
بدین‌وسیله از معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی سبزوار به خاطر حمایت‌های علمی و تأمین منابع لازم برای انجام این پژوهش، صمیمانه سپاس‌گزاری می‌شود.


 
References
  1. Fauziyah S, Radji M, Andrajati R. Polypharmacy in elderly patients and their problems. Asian Journal of Pharmaceutical and Clinical Research. 2017; 10(7):44-9. [Link]
  2. Hajjar ER, Cafiero AC, Hanlon JT. Polypharmacy in elderly patients. The American Journal of Geriatric Pharmacotherapy. 2007; 5(4):345-51. [DOI:10.1016/j.amjopharm.2007.12.002] [PMID]
  3. Samajdar SS, Das S, Sarkar S, Mukherjee S, Pathak A, Stålsby Lundborg C, et al. Association between polypharmacy and cardiovascular autonomic function among elderly patients in an urban municipality area of Kolkata, India: A record-based cross-sectional study. Geriatrics. 2022; 7(6):136. [DOI:10.3390/geriatrics7060136] [PMID] [PMCID]
  4. Dianati M, Shojaegharebag G, Mesdaghinia A, Taghadosi M, Shenasa F, Taiebi A, et al. [Polypharmacy and its related factors among the elderly population in Kashan, Iran during 2011-2012 (Persian)]. Feyz Journal of Kashan University of Medical Sciences. 2015; 18(6):578-84. [Link]
  5. Poorcheraghi H, Valieiny N, Pashaeypoor S, Mirzadeh FS. [Polypharmacy management strategies in older adults; A scoping review (Persian)]. Iranian Journal of Nursing Research. 2022; 17(5):71-87. [DOI:10.22034/IJNR.17.5.71]
  6. Turkmenoglu FP, Kutsal YG, Dolgun AB, Diker Y, Baydar T. Evaluation of herbal product use and possible herb-drug interactions in Turkish elderly. Complementary Therapies in Clinical Practice. 2016; 23:46-51. [DOI:10.1016/j.ctcp.2016.03.004] [PMID]
  7. Welz AN, Emberger-Klein A, Menrad K. Why people use herbal mediCIne: Insights from a focus-group study in Germany. BMC Complementary and Alternative Medicine. 2018; 18(1):92. [DOI:10.1186/s12906-018-2160-6] [PMID] [PMCID]
  8. Trumic E, Pranjic N, Begic L, Bečić F. Prevalence of polypharmacy and drug interaction among hospitalized patients: opportunities and responsabilities in pharmaceutical care. Materia socio-medica. 2012; 24(2):68-72. [DOI:10.5455/msm.2012.24.68-72] [PMID] [PMCID]
  9. Dergal JM, Gold JL, Laxer DA, Lee MS, Binns MA, Lanctôt KL, et al. Potential interactions between herbal mediCInes and conventional drug therapies used by older adults attending a memory clinic. Drugs & Aging. 2002; 19(11):879-86. [DOI:10.2165/00002512-200219110-00005] [PMID]
  10. Marliére L, Ribeiro A, Brandão M, Henrique K, Acurcio F. [Herbal drug use by elderly people: Results from a domiciliary survey in Belo Horizonte (MG), Brazil(Portuguese)]. Revista Brasileira de Farmacognosia. 2008; 18(S):754-60. [DOI:10.1590/S0102-695X2008000500021]
  11. Gbeasor-Komlanvi FA, Zida-Compaore WIC, Dare IH, Diallo A, Darre TP, Potchoo Y, et al. Medication consumption patterns and polypharmacy among community-dwelling elderly in Lomé (Togo) in 2017. Current Gerontology and Geriatrics Research. 2020; 2020:4346035. [DOI:10.1155/2020/4346035] [PMID] [PMCID]
  12. Heidari M, Borujeni MG, Ghafourifard M, Sheikhi RA. The evaluation of the awareness, attitude and practice of the elderly toward self-medication: a cross-sectional study. Drug research. 2018; 68(8):475-80. [DOI:10.1055/a-0583-9896] [PMID]
  13. Dagli RJ, Sharma A. Polypharmacy: A global risk factor for elderly people. Journal of International Oral Health. 2014; 6(6):i-ii. [PMID]
  14. Duarte YA, Lebrão ML, Lima FD. [The contribution of living arrangements in the provision of care for elderly persons with functional impairments in São Paulo, Brazil (Portuguese)]. Revista panamericana de salud publica. 2005; 17(5-6):370-8. [DOI:10.1590/S1020-49892005000500009] [PMID]
  15. Eyigor S, Kutsal YG, Toraman F, Durmus B, Gokkaya KO, Aydeniz A, et al. Polypharmacy, physical and nutritional status, and depression in the elderly: Do polypharmacy deserve some credits in these problems? Experimental Aging Research. 2021; 47(1):79-91. [DOI:10.1080/0361073X.2020.1846949] [PMID]
  16. Moeini B, Barati M, Jalilian F. [Factors associated with the functional independence level in older adults (Persian)]. Hormozgan Medical Journal. 2012; 15(4):318-26. [Link]
  17. Njegovan V, Hing MM, Mitchell SL, Molnar FJ. The hierarchy of functional loss associated with cognitive decline in older persons. The journals of Gerontology Series A, Biological Sciences and Medical Sciences. 2001; 56(10):M638-43. [DOI:10.1093/gerona/56.10.M638] [PMID]
  18. Santos JL, Lebrão ML, Duarte YA, Lima FD. Functional performance of the elderly in instrumental activities of daily living: An analysis in the municipality of São Paulo, Brazil. Cadernos de Saude Publica. 2008; 24(4):879-86. [DOI:10.1590/S0102-311X2008000400019] [PMID]
  19. Zgheib E, Ramia E, Hallit S, Boulos C, Salameh P. Factors assoCIated with functional disability among Lebanese elderly living in rural areas: Role of polypharmacy, alcohol consumption, and nutrition-based on the aging and malnutrition in elderly lebanese (AMEL) study. Journal of Epidemiology and Global Health. 2018; 8(1-2):82-90. [DOI:10.2991/j.jegh.2018.08.002] [PMID] [PMCID]
  20. Charlesworth CJ, Smit E, Lee DS, Alramadhan F, Odden MC. Polypharmacy among adults aged 65 years and older in the United States: 1988–2010. The journals of gerontology Series A, Biological Sciences and Medical Sciences. 2015; 70(8):989-95. [DOI:10.1093/gerona/glv013] [PMID] [PMCID]
  21. Scott IA, Hilmer SN, Reeve E, Potter K, Le Couteur D, Rigby D, et al. Reducing inappropriate polypharmacy: the process of deprescribing. JAMA Internal Medicine. 2015; 175(5):827-34. [DOI:10.1001/jamainternmed.2015.0324] [PMID]
  22. Sganga F, Landi F, Ruggiero C, Corsonello A, Vetrano DL, Lattanzio F, et al. Polypharmacy and health outcomes among older adults discharged from hospital: Results from the CRIME study. Geriatrics & Gerontology International. 2015; 15(2):141-6. [DOI:10.1111/ggi.12241] [PMID]
  23. Bonomi AE, Patrick DL, Bushnell DM, Martin M. Validation of the United States’ version of the World Health Organization Quality of Life (WHOQOL) instrument. Journal of Clinical Epidemiology. 2000; 53(1):1-12. [DOI:10.1016/S0895-4356(99)00123-7] [PMID]
  24. Salehi L, Salaki S, Alizadeh L. [Health-related quality of life among elderly member of elderly centers in Tehran (Persian)]. Iranian Journal of Epidemiology. 2012; 8(1):14-20. [Link]
  25. Schenker Y, Park SY, Jeong K, Pruskowski J, Kavalieratos D, Resick J, et al. Associations between polypharmacy, symptom burden, and quality of life in patients with advanced, life-limiting illness. Journal of General Internal Medicine. 2019; 34(4):559-66. [DOI:10.1007/s11606-019-04837-7] [PMID] [PMCID]
  26. Tegegn HG, Erku DA, Sebsibe G, Gizaw B, Seifu D, Tigabe M, et al. Medication-related quality of life among Ethiopian elderly patients with polypharmacy: A cross-sectional study in an Ethiopia university hospital. PloS One. 2019; 14(3):e0214191. [DOI:10.1371/journal.pone.0214191] [PMID] [PMCID]
  27. Yue Z, Xue X, Qian J. The association between polypharmacy and health-related quality of life among older adults with prostate cancer. Journal of Geriatric Oncology. 2024; 15(5):101772. [DOI:10.1016/j.jgo.2024.101772] [PMID]
  28. Hosseini SH, Pourfridoni M, Moghbeli A, Baghcheghi Y, Afsharpour N, Hedayati-Moghadam M. [A review on side effects and drug interactions of some of highly consumed medicinal plants (Persian)]. Journal of Jiroft University of Medical Sciences. 2024; 11(1):1497-511. [DOI:10.61186/jjums.11.1.1497]
  29. Koohestani HR, Baghcheghi N. [The relationship between the use of medicinal plants and medication adherence in the elderly with chronic diseases (Persian)]. Iranian Journal of Ageing. 2022; 17(2):276-89. [DOI:10.32598/sija.2022.3247.1]
  30. de Souza Silva JE, Souza CAS, da Silva TB, Gomes IA, de Carvalho Brito G, de Souza Araújo AA, et al. Use of herbal medicines by elderly patients: A systematic review. Archives of Gerontology and Geriatrics. 2014; 59(2):227-33. [DOI:10.1016/j.archger.2014.06.002] [PMID]
  31. Yavari H, Ali Akbari Kamrani A, Sabour M, Delbari A, Bakhshi E, Sahhaf R. [Prevalence of poly pharmacy among the elderly residents of Kahrizak charity foundation (KCF), Tehran, 2010-2011 (Persian)]. Journal of Sabzevar University of Medical Sciences. 2012; 20(1):42-50. [Link]
  32. Tagharrobi Z, Sharifi K, Sooky Z. [Psychometric evaluation of Shah version of modified Barthel index in elderly people residing in Kashan Golabchi nursing home (Persian)]. Feyz Medical Sciences Journal. 2011; 15(3):213-24. [Link]
  33. Feizi A, Heidari Z. Persian version of the brief Older People’s Quality of Life questionnaire (OPQOL-brief): the evaluation of the psychometric properties. Health and Quality of Life Outcomes. 2020; 18(1):327. [DOI:10.1186/s12955-020-01586-8] [PMID] [PMCID]
  34. Nikkhah M, Heravi Karimoui M, Rejeh N, Sharif Nia H, Montazeri A. [Measuring quality of life in elderly populations: A review of instruments used (Persian)]. Payesh. 2017; 16(3):303-14. [Link]
  35. Dhalwani NN, Fahami R, Sathanapally H, Seidu S, Davies MJ, Khunti K. Association between polypharmacy and falls in older adults: A longitudinal study from England. BMJ Open. 2017; 7(10):e016358. [DOI:10.1136/bmjopen-2017-016358] [PMID] [PMCID]
  36. Kaufman DW, Kelly JP, Rosenberg L, Anderson TE, Mitchell AA. Recent patterns of medication use in the ambulatory adult population of the United States: The Slone survey. Jama. 2002; 287(3):337-44. [DOI:10.1001/jama.287.3.337] [PMID]
  37. Hosseini SR, Zabihi A, Jafarian Amiri SR, Bijani A. Polypharmacy among the elderly. Journal of Mid-life Health. 2018;9(2):97-103. [DOI:10.4103/jmh.JMH_87_17] [PMID] [PMCID]
  38. Alqethami A, Hawkins JA, Teixidor-Toneu I. Medicinal plants used by women in Mecca: Urban, Muslim and gendered knowledge. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine. 2017; 13(1):62. [DOI:10.1186/s13002-017-0197-0] [PMID] [PMCID]
  39. Begossi A, Hanazaki N, Tamashiro JY. Medicinal plants in the Atlantic Forest (Brazil): knowledge, use, and conservation. Human Ecology. 2002; 30:281-99. [DOI:10.1023/A:1016564217719]
  40. Stjernberg L, Berglund J, Halling A. Age and gender effect on the use of herbal mediCIne products and food supplements among the elderly. Scandinavian Journal of Primary Health Care. 2006; 24(1):50-5. [DOI:10.1080/02813130500475522] [PMID]
  41. Gencer MZ, Arica S. Use of polypharmacy and herbal medication on quality of life in elderly patients at Okmeydani hospital’s polyclinics in Istanbul, Turkey. The Journal of the Pakistan Medical Association. 2017; 67(6):895-900. [PMID]
  42. Bakhshwin DM. Association between polypharmacy and functional status in community-dwelling older adults [PhD dissertation]. Richmond: Virginia Commonwealth University; 2018. [Link]
  43. Vetrano DL, Villani ER, Grande G, Giovannini S, CIpriani MC, Manes-Gravina E, et al. Association of polypharmacy with 1-year trajectories of cognitive and physical function in nursing home residents: Results from a multicenter European study. Journal of the American Medical Directors Association. 2018; 19(8):710-3. [DOI:10.1016/j.jamda.2018.04.008] [PMID]
  44. Hilmer SN, Gnjidic D. The effects of polypharmacy in older adults. Clinical Pharmacology & Therapeutics. 2009; 85(1):86-8. [DOI:10.1038/clpt.2008.224] [PMID]
  45. Routledge PA, O’mahony M, Woodhouse K. Adverse drug reactions in elderly patients. British Journal of Clinical Pharmacology. 2004; 57(2):121-6. [DOI:10.1046/j.1365-2125.2003.01875.x] [PMID] [PMCID]
  46. Turgeon J, Michaud V, Steffen L. The dangers of polypharmacy in elderly patients. JAMA Internal Medicine. 2017; 177(10):1544. [DOI:10.1001/jamainternmed.2017.4790] [PMID]
  47. Zhang S, Meng L, Qiu F, Yang JD, Sun S. Medication-related risk factors associated with health-related quality of life among community-dwelling elderly in China. Patient preference and adherence. 2018; 12:529-37. [DOI:10.2147/PPA.S156713] [PMID] [PMCID]
  48. Lalic S, Jamsen KM, Wimmer BC, Tan EC, Hilmer SN, Robson L, et al. Polypharmacy and medication regimen complexity as factors associated with staff informant rated quality of life in residents of aged care faCIlities: A cross-sectional study. European Journal of Clinical Pharmacology. 2016; 72(9):1117-24. [DOI:10.1007/s00228-016-2075-4] [PMID]
  49. Aggarwal P, Woolford SJ, Patel HP. Multi-morbidity and polypharmacy in older people: Challenges and opportunities for clinical practice. Geriatrics (Basel, Switzerland). 2020; 5(4):85. [DOI:10.3390/geriatrics5040085] [PMID] [PMCID]
  50. Frydenlund J, Cosgrave N, Williams DJ, Moriarty F, Wallace E, Kirke C, et al. Association between socioeconomic status and dispensing of higher-risk drug classes and polypharmacy in older community-based populations: A nationwide cohort study. European Journal of Clinical Pharmacology. 2025; 81(11):1609-22. [DOI:10.1007/s00228-025-03896-6] [PMID] [PMCID]
  51. Iqbal A, Richardson C, Iqbal Z, O’Keefe H, Hanratty B, Matthews FE, et al. Are there soCIoeconomic inequalities in polypharmacy among older people? A systematic review and meta-analysis. BMC Geriatrics. 2023; 23(1):149. [DOI:10.1186/s12877-023-03835-z] [PMID] [PMCID]
  52. Costanzo S, Di Castelnuovo A, Panzera T, De Curtis A, FalCIglia S, Persichillo M, et al. Polypharmacy in older adults: the hazard of hospitalization and mortality is mediated by potentially inappropriate prescriptions, findings from the Moli-sani study. International Journal of Public Health. 2024; 69:1607682. [DOI:10.3389/ijph.2024.1607682] [PMID] [PMCID]
  53. Zhao Y, Wang J, Zhu X, Zhang X, Zhang Y, Zhang W, et al. Multimorbidity and polypharmacy in hospitalized older patients: A cross-sectional study. BMC Geriatrics. 2023; 23(1):423. [DOI:10.1186/s12877-023-04109-4] [PMID] [PMCID]
  54. Rashrash M, Schommer JC, Brown LM. Prevalence and predictors of herbal medicine use among adults in the United States. Journal of Patient Experience. 2017; 4(3):108-13. [DOI:10.1177/2374373517706612] [PMID] [PMCID]
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: طب سالمندی
دریافت: 1403/11/27 | پذیرش: 1404/7/2 | انتشار: 1405/4/10
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به نشريه سالمند: مجله سالمندي ايران می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2026 CC BY-NC 4.0 | Iranian Journal of Ageing

Designed & Developed by : Yektaweb