دوره 21، شماره 3 - ( پاییز 1405 )                   جلد 21 شماره 3 صفحات 457-444 | برگشت به فهرست نسخه ها


XML English Abstract Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Mohammadi-Sarab S, Sadeghipour Roudsari M, Mehrabi Y, Shadrokh A, Taheri Tanjani P. Assessment of Environmental Adaptations for Older Adults in Comprehensive Health Centers Affiliated to Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran. , Salmand: Iranian Journal of Ageing. 2026; 21 (3) :444-457
URL: http://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-3144-fa.html
محمدی سراب سوما، صادقی پور رودسری معصومه، محرابی یداله، شادرخ آریانا، طاهری تنجانی پریسا. ارزیابی مؤلفه‌های مناسب‌سازی محیطی مراکز خدمات جامع سلامت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در شهر تهران برای سالمندان. ، سالمند: مجله سالمندی ایران. 1405; 21 (3) :444-457

URL: http://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-3144-fa.html


1- گروه بهداشت عمومی، دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران.
2- گروه اپیدمیولوژی، دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم‌پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران.
3- گروه بیولوژی، دانشکده علوم، دانشگاه یورک، تورنتو، کانادا.
4- گروه پزشکی داخلی، دانشکده پزشکی، واحد توسعه تحقیقات بالینی بیمارستان طالقانی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران. ، Dr_parisa_taheri@yahoo.com
متن کامل [PDF 5630 kb]   (930 دریافت)     |   چکیده (HTML)  (2822 مشاهده)
متن کامل:   (127 مشاهده)
مقدمه
جمعیت جهان با سرعت بی‌سابقه‌ای در حال سالمند شدن است [1]. این روند روبه‌رشد جمعیت سالمندان، پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی گسترده‌ای به همراه دارد [2، 3]. با افزایش سن، شیوع بیماری‌های مزمن مانند دیابت، بیماری‌های قلبی و فشار خون بالا افزایش می‌یابد. همچنین ناتوانی‌های مرتبط با سالمندی ازجمله شکستگی ناشی از زمین‌خوردن، پوکی استخوان، اختلالات شناختی، کاهش بینایی و شنوایی و افسردگی شایع‌تر می‌شوند [4-8]. این شرایط موجب افزایش تقاضا برای خدمات بهداشتی و فشار بیشتر بر نظام سلامت می‌گردد [9، 10]. ازآنجاکه سرمایه‌گذاری در پیشگیری بسیار مقرون به صرف‌تر از درمان است [11]؛ سیاست‌های سلامت باید بر ارتقای مراقبت‌های بهداشتی اولیه در دسترس، فراگیر و با کیفیت، به‌ویژه برای سالمندان، متمرکز شوند [12-14].
مراکز خدمات جامع سلامت به‌عنوان ارائه‌دهنده مراقبت‌های بهداشتی اولیه، نخستین سطح تماس افراد با نظام سلامت هستند و نقش محوری در ارتقای سلامت، پیشگیری از بیماری، مراقبت از بیماری‌های شایع و مدیریت مشکلات در حال پیشرفت دارند [15]. این مراکز به‌دلیل پوشش گسترده و دسترسی آسان، جایگاهی کلیدی در تأمین مراقبت‌های عادلانه برای سالمندان دارند. برخورداری این مراکز از ویژگی‌های سالمنددوستی، به‌ویژه در بُعد فیزیکی و محیطی، اهمیت فراوانی دارد؛ چراکه محیط‌های دوستدار سالمند امکان حرکت مستقل، ایمن و فعال آنان را تسهیل می‌کنند [16-18].
سازمان بهداشت جهانی با تدوین و انتشار راهنمای مراکز مراقبت‌های اولیه دوستدار سالمند، چارچوبی برای تطبیق ساختارها و خدمات با نیازهای ویژه سالمندان ارائه کرده است [16، 19]. شواهد نشان می‌دهد محیط‌ها و نظام‌های دوستدار سالمند تأثیر مثبتی بر پیامدهایی نظیر کیفیت زندگی، رضایت از زندگی، سلامت درک شده، رفاه اجتماعی، افزایش فعالیت بدنی و کاهش احساس تنهایی دارند [20]. تاکنون این ابزار در کشورهای مختلف برای ارزیابی مراکز مراقبت‌های اولیه مورد استفاده قرار گرفته است [19، 21-25]. در ایران نیز مطالعاتی درخصوص بررسی مراکز بهداشتی درمانی، ازنظر دوست‌دار سالمند بودن انجام شده است اما عمده مطالعات بر بیمارستان‌ها [26، 27] و داروخانه‌ها [28، 29] متمرکز بوده‌اند. از معدود مطالعاتی که مراکز مراقبت‌های بهداشتی اولیه را ازنظر سالمنددوست بودن بررسی کرده است، مطالعه اعتمادی و همکاران است که در شهرستان ساوه انجام شده است [30]. بااین‌حال، شواهد نشان می‌دهد محیط فیزیکی بسیاری از این مراکز همچنان مانعی برای دسترسی سالمندان است، موضوعی که در مطالعه بیدارپور و همکاران نیز برجسته شده است [31].
با وجود این شواهد، ارزیابی کافی از انطباق ساختاری مراکز خدمات جامع سلامت، به‌عنوان اولین نقطه تماس برای مراقبت‌های اولیه، در مناطق شهری بزرگ، به‌ویژه در تهران، صورت نگرفته است. بنابراین، این مطالعه با هدف ارزیابی مولفه‌های مناسب‌سازی محیطی مراکز خدمات جامع سلامت تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در تهران برای سالمندان انجام شد. نتایج این پژوهش می‌تواند مبنایی علمی برای سیاست‌گذاران و مدیران نظام سلامت فراهم آورد تا زیرساخت‌های فیزیکی را بهبود بخشیده و کیفیت مراقبت برای جمعیت روبه‌رشد سالمندان را ارتقا دهند.

روش مطالعه
این مطالعه توصیفی‌ـ‌مقطعی با هدف ارزیابی مؤلفه‌های مناسب‌سازی محیطی مراکز خدمات جامع سلامت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی برای سالمندان در بهمن و اسفند ماه سال 1403 در شهر تهران انجام شد. جامعه پژوهش شامل تمامی 50 مرکز خدمات جامع سلامت تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی بود که به روش سرشماری مورد بررسی قرار گرفتند.
 ابزار گردآوری داده‌ها، فرم‌های «ممیزی دسترسی‌پذیری» و «ممیزی علائم راهنما»‌ مراکز مراقبت‌های اولیه بهداشتی بودند که توسط سازمان بهداشت جهانی در سال 2008 برای ارزیابی محیط فیزیکی مراکز مراقبت‌های اولیه طراحی شده‌اند و درمجموع شامل 64 سؤال با پاسخ‌های بله/خیر هستند [16]. در مطالعه حاضر از نسخه فارسی این ابزار استفاده شد که روایی و پایایی آن در مطالعه اعتمادی و همکاران تأیید شده است؛ نتایج آن مطالعه نشان داد به‌جز 8 گویه، سایر گویه‌ها دارای نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) به‌ترتیب بالاتر از 0/54 و 0/79 هستند. همچنین، پایایی ابزار از طریق محاسبه ضریب کاپا بالای 0/6 گزارش و تأیید شده است [30]. ساختار این ابزارها حوزه‌هایی ازجمله دسترسی با وسایل حمل‌ونقل عمومی، ورودی، پارکینگ، تلفن همگانی، راهنمای طبقات، سرویس بهداشتی، محل غذاخوری، راه‌پله، راهرو، طراحی علائم، قرارگیری علائم، اندازه حروف علائم و شناسایی پرسنل را پوشش می‌دهد.
پس از اخذ کد اخلاق از کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و دریافت مجوزهای لازم، داده‌ها توسط پژوهشگر اصلی و از طریق مشاهده مستقیم و تکمیل فرم، مطابق با دستورالعمل و راهنمای اجرایی سازمان بهداشت جهانی، صورت گرفت. تکمیل فرم‌ها با همکاری مدیر یا کارشناس هر مرکز صورت گرفت و اهداف پژوهش پیش از اجرا به مسئولان مراکز توضیح داده شد. هر سؤال براساس وضعیت موجود در مرکز و به‌صورت پاسخ‌های «بله» (وجود ویژگی موردنظر) یا «خیر» (عدم وجود ویژگی) ثبت گردید. در مواردی مانند عرض ورودی‌ها، شیب سطح شیب‌دار، عرض درها و راهروها و اندازه علائم، اندازه‌گیری با استفاده از متر انجام شد؛ سایر شاخص‌ها مانند تهویه، نور، ایمنی سرویس بهداشتی و وضوح علائم به‌صورت مشاهده عینی ارزیابی گردید.
برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS نسخه 21 استفاده شد. وضعیت انطباق ساختاری مراکز با استفاده از آمار توصیفی (فراوانی و درصد) گزارش گردید و نتایج به‌صورت تعداد و درصد پاسخ‌های مثبت به هر گویه ارائه شد.

یافته‌ها
در این پژوهش، 50 مرکز خدمات جامع سلامت تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در شهر تهران مورد ارزیابی قرار گرفتند. از این تعداد، 22 مرکز (44 درصد) ساختمان 1 طبقه داشتند و 28 مرکز (56 درصد) بیش از 1 طبقه بودند. در میان مراکز چند طبقه (28=n)، 21/4 درصد آن‌ها دارای آسانسور بودند. در این مطالعه، یافته‌ها براساس ممیزی دسترس‌پذیری و علائم راهنما سازماندهی شدند:

ارزیابی دسترس‌پذیری (جدول شماره 1 و 2)
نتایج در جدول شماره 1 نشان می‌دهد در حوزه دسترسی، همه مراکز به وسایل حمل‌ونقل عمومی دسترسی داشتند، اما فقط در 31 مرکز (62 درصد)، ایستگاه در فاصله کمتر از 50 متری ورودی مرکز وجود داشت.


در 37 مرکز (74 درصد) در ورودی، پله وجود داشت و فقط 8 (16 درصد) مرکز دارای سطح شیب‌دار مناسب بودند و در اغلب موارد نرده محافظ رعایت نشده بود. در ورودی مرکز، اگرچه اکثر مراکز دارای عرض درب مناسب و بدون مانع بودند اما به‌دلیل وجود پله، نبود آسانسور و سطح شیب‌دار مناسب، فقط 31 مرکز (62 درصد) قابل‌استفاده برای کاربران ویلچردار بود. خروج اضطراری فقط در 14 (28 درصد) مرکز، قابل‌شناسایی بود. در زمینه امکانات جانبی، تنها تعداد محدودی از مراکز پارکینگ جهت استفاده مراجعین یا تلفن عمومی داشتند. 
در بخش فضای داخلی، اغلب مراکز دارای پیشخوان پذیرش قابل‌شناسایی و سازماندهی منطقی اتاق‌ها بودند و شرایطی مانند نشیمن مناسب، کف غیرلغزنده و نور کافی به‌طور گسترده رعایت شده بود، اما وجود ویلچر اضافی بسیار محدود بود. همه مراکز دارای فضای غذاخوری یا همان آبدارخانه، جهت استفاده کارکنان بودند، اما هیچ‌کدام امکان دسترسی همگانی به آن را فراهم نکرده بودند. در حوزه سرویس‌های بهداشتی، 5 مرکز (10 درصد) فاقد سرویس بهداشتی برای مراجعین بودند و مابقی مراکزی که سرویس بهداشتی برای استفاده مراجعین داشتند، بیشتر آن‌ها نزدیک سالن انتظار بوده و ورودی آن‌ها برای ویلچر مناسب بود، اما تجهیزاتی مانند میله‌های محافظ و سیستم هشدار اورژانسی تقریباً وجود نداشت. 
در بررسی راهروها، عرض کافی و شرایط بدون مانع تقریباً در همه مراکز رعایت شده بود، اما تنها در 2 مرکز (4 درصد) میله‌های محافظ وجود داشتند. جدول شماره 2 وضعیت راه‌پله را در مراکزی که بیش از یک طبقه (28=n) بودند نشان می‌دهد 17 مرکز از این 28 مرکز (60/7 درصد) دارای پله‌های مناسب برای افراد سالمند بودند.



ارزیابی علائم راهنما (جدول شماره 3)


به‌طورکلی وضعیت علائم راهنما، چه در داخل ساختمان و چه در خارج از ساختمان مناسب بود، در بیشتر مراکز، علائم خوانا و قابل‌فهم بودند، اما فقط حدود یک‌چهارم مراکز نقشه یا راهنمای ساختمان داشتند و هیچ‌کدام مجهز به علائم بریل نبودند.

بحث
این مطالعه یکی از معدود پژوهش‌هایی است که به ارزیابی مؤلفه‌های مناسب‌سازی محیطی مراکز خدمات جامع سلامت در ایران پرداخته است و می‌تواند شواهد کاربردی برای سیاست‌گذاران در زمینه مناسب‌سازی زیرساخت‌ها ارائه کند. برای تحلیل یافته‌ها، از دو چارچوب مفهومی بهره گرفته شد: اصول «طراحی فراگیر»، که بر ایجاد محیط‌هایی دسترس‌پذیر و قابل‌استفاده برای تمامی افراد، فارغ از سن یا توانایی‌های فیزیکی تأکید دارد [32] و نظریه «تناسب فرد ـ محیط»، که بر سنجش تطابق میان ویژگی‌های محیطی و نیازهای عملکردی افراد تأکید می‌کند [33]. این چارچوب‌ها کمک می‌کنند تا نقایص ساختاری مشاهده‌شده، نه‌تنها به‌عنوان کاستی‌های فنی، بلکه به‌عنوان موانعی مؤثر بر استقلال، امنیت و کرامت انسانی سالمندان تفسیر شوند. در سطح بین‌المللی نیز مرور نظام‌مند تاوارس و همکاران نشان داد اصول مراقبت سلامت دوستدار سالمند در مقیاسی محدودتر از انتظار اجرا شده و تنها در تعداد اندکی از پژوهش‌ها به‌طورکامل با استفاده از ابزارهای سازمان بهداشت جهانی به کار گرفته شده‌اند [34]. این شکاف اجرایی، ضرورت توجه راهبردی به استقرار مؤلفه‌های زیرساختی و خدماتی دوستدار سالمند را در سیستم‌های مراقبت اولیه بهداشت برجسته می‌کند.
یافته‌ها نشان داد مراکز موردبررسی در برخی ابعاد مانند عرض راهروها، نور و تهویه مناسب و تا حدودی دسترسی به حمل‌ونقل عمومی عملکرد قابل‌قبولی داشتند، اما در شاخص‌های کلیدی ایمنی و زیرساختی، به‌ویژه وجود سطح ‌ استاندارد، سرویس‌های بهداشتی مناسب برای سالمندان، میله‌های محافظ و امکاناتی نظیر پارکینگ و ویلچر ذخیره، با کاستی‌های جدی مواجه بودند. 
در بُعد دسترسی به وسایل حمل‌ونقل عمومی، حدود دوسوم مراکز در فاصله کمتر از 50 متری از ایستگاه‌های اتوبوس، مترو، بی‌آرتی و تاکسی قرار داشتند؛ این میزان، با مطالعه‌ای در مصر هم‌راستا گزارش شده است [23]، اما با نتایج مطالعه‌ای در عربستان که درصد پایین‌تری از دسترسی را نشان داده، متفاوت بود [22]. در ایران نیز مطالعه اعتمادی و همکاران در ساوه، درصد پایین‌تری از دسترسی را گزارش کرده بود [30]. این اختلاف می‌تواند به تفاوت در بافت شهری، سطح توسعه زیرساخت‌ها و تراکم شبکه حمل‌ونقل عمومی در مناطق مختلف مرتبط باشد. نظریه‌ «تناسب فردـ‌محیط» بیان می‌کند؛ هرچند برخی مراکز ازنظر فاصله‌ از ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی شرایط مناسبی دارند، اما دسترسی واقعی سالمندان به این وسایل به عوامل دیگری چون کیفیت پیاده‌روها، نبود موانع فیزیکی، وجود نیمکت‌های استراحت در مسیر و امن بودن محیط نیز وابسته است. بنابراین، فاصله‌ کوتاه به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده‌ دسترسی مؤثر باشد.
 ازسوی‌دیگر، براساس اصول «طراحی فراگیر»، محیط اطراف مراکز سلامت نیز باید با نیازهای حرکتی و توانایی‌های جسمی سالمندان همسو باشد تا امکان استفاده برابر و بدون مانع از وسایل حمل‌ونقل فراهم شود. مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهند در طراحی محیط شهری و مراکز خدماتی، به‌کارگیری اصول طراحی فراگیر و توجه به نیازهای سالمندان در حوزه مسکن، فضاهای باز و حمل‌ونقل، نقش مهمی در بهبود دسترسی و تسهیل زندگی روزمره آنان دارد. تجربه فنلاند و کشورهای شمال اروپا نمونه‌ای از این رویکرد است [35].
ورودی مراکز یکی از چالش‌های اصلی بود؛ بیش از نیمی از مراکز فاقد سطح شیب‌دار بودند و بسیاری از سطوح شیب‌دار موجود فاقد نرده یا شیب استاندارد بودند. این الگو مشابه یافته‌های مطالعه در دبی بود که کیفیت طراحی سطوح شیب‌دار از نظر وجود میله‌های محافظ، مطلوب نبود [21]. مطابق اصول «طراحی فراگیر»، ورودی‌های مناسب‌سازی‌شده نه‌تنها از نظر فنی باید استاندارد باشند، بلکه باید امکان دسترسی برابر، ایمن و مستقل را برای تمامی افراد، به‌ویژه افراد کم‌توان مانند سالمندان، فراهم آورند. براساس نظریه «تناسب فردـ‌محیط»، نبود رمپ مناسب، تطابق محیط فیزیکی با توانایی‌های عملکردی سالمندان را کاهش می‌دهد و باعث افزایش خطر سقوط و وابستگی به همراهان می‌شود؛ موضوعی که درنهایت به تضعیف حس کرامت و خودکارآمدی آنان منجر می‌شود. ازاین‌رو، تجهیز ورودی مراکز به رمپ‌های استاندارد با شیب مناسب و نرده محافظ در دو ارتفاع، نه فقط یک ضرورت فنی، بلکه اقدامی در راستای تحقق عدالت در سلامت، افزایش استقلال حرکتی و ارتقای کرامت انسانی سالمندان است. مطالعات نشان داده‌اند ادغام این اصول در برنامه‌ریزی شهری و طراحی فضاهای عمومی، امکان بهره‌مندی برابر و مستقل سالمندان از محیط‌های شهری و خدمات را فراهم می‌کند [35].
در زمینه امکانات عمومی، تنها 18 درصد مراکز دارای پارکینگ مشخص یا حیاط اختصاصی قابل‌استفاده برای افراد سالمند یا افراد دارای محدودیت‌های حرکتی بودند و تنها 12 درصد مراکز ویلچر ذخیره داشتند. این در حالی است که در مطالعه‌ای در عربستان، تمامی مراکز از وجود ویلچر اضافه برخوردار بودند [22]. این کمبودها در چارچوب نظریه «تناسب فردـ‌محیط»، نشان‌دهنده عدم انطباق محیط فیزیکی مراکز با نیازهای عملکردی سالمندان هستند، زیرا نبود امکانات جانبی مناسب، استقلال حرکتی و سهولت دسترسی را کاهش می‌دهد. از منظر طراحی فراگیر نیز در دسترس نبودن امکانات پایه‌ای مانند پارکینگ مناسب یا تجهیزات کمکی، نشانه‌ای از نادیده گرفتن اصول طراحی بی‌طرفانه و برابر برای همه کاربران است. نبود تلفن همگانی در بیش از 90 درصد مراکز، برخلاف آنچه در دبی گزارش شده است [21]، می‌تواند در مواقع اضطراری یا در صورت نیاز به هماهنگی توسط مراجعان سالمند بدون همراه، چالشی جدی ایجاد کند.
اگرچه 90 درصد مراکز دارای سرویس بهداشتی ویژه مراجعین بودند، اما نبود میله‌های محافظ و سیستم هشدار از ضعف‌های عمده ساختاری این فضاها بود؛ موضوعی که با مطالعه اعتمادی و همکاران در ساوه همخوانی دارد [30]. ورودی‌ سرویس‌های بهداشتی ازنظر عرض استاندارد و امکان عبور ویلچر نسبتاً مناسب، وضعیتی که با تحقیقات انجام‌شده در دبی و عربستان همسو است [21، 22]. بااین‌حال، نبود تجهیزات ایمنی لازم در سرویس‌ها، مغایر با اصول «طراحی فراگیر» است که بر قابلیت استفاده مستقل در تمامی شرایط تأکید دارد. نبود دستگیره‌های حمایتی و سیستم هشدار، نه‌تنها امکان وقوع حوادثی مانند سقوط را افزایش می‌دهد، بلکه سطح امنیت روانی و کرامت انسانی کاربران سالمند را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ موضوعی که از منظر سیاست‌گذاری در حوزه سلامت، نیازمند توجه فوری است.
در بخش طراحی داخلی، نقاط قوتی همچون سازماندهی منطقی اتاق‌ها، پیشخوان پذیرش نزدیک ورودی و فضای نشیمن راحت مشاهده شد؛ یافته‌ای که با مطالعات انجام‌شده در دبی و عربستان نیز همخوانی دارد [21، 22]. این عوامل می‌توانند در ایجاد حس امنیت روانی، کاهش اضطراب و تسهیل فرایند دریافت خدمت در میان سالمندان نقش مؤثری ایفا کنند. رعایت عرض کافی راهروها در تمامی مراکز نیز یکی دیگر از نقاط قوت بود که امکان تردد ایمن ویلچر و سایر وسایل کمکی را فراهم می‌کرد. 
بااین‌حال، وجود نرده در راهروها، یکی از نیازهای کلیدی برای پیشگیری از سقوط و حمایت از تعادل حرکتی، تنها در 4 درصد مراکز فراهم بود؛ وضعیتی که با نتایج مطالعه در عربستان نیز سازگار است [22]. هم‌راستایی این دو می‌تواند ریشه در فقدان استانداردهای اجباری برای ایمنی حرکتی سالمندان، اولویت نداشتن نیازهای این گروه در طراحی اولیه مراکز، یا محدودیت‌های مالی و ساختاری، خصوصاً در ساختمان‌های قدیمی یا وقفی، داشته باشد. این کاستی نه‌تنها نقض اصول «طراحی فراگیر» است، بلکه نشان‌دهنده نادیده گرفتن ظرفیت محیط برای ارتقای استقلال و کرامت انسانی سالمندان است.
مطالعات نشان داده‌اند ایجاد فضاهای طراحی‌شده براساس اصول طراحی همگانی، امکان مشارکت سالمندان در فعالیت‌های اجتماعی و روزمره را افزایش می‌دهد و حس استقلال، خودکارآمدی و کیفیت زندگی آنان را ارتقا می‌دهد. این رویکرد، گامی مهم در تحقق مفهوم سالمندی موفق و کاهش نیاز به سازوکارهای ویژه برای گروه‌های کم‌توان است [36]. 
این یافته‌ها به‌وضوح بیانگر وجود شکاف عمیق میان طراحی موجود و الزامات یک محیط توان‌بخش برای سالمندان در مراکز خدمات جامع سلامت است. رفع این شکاف، نیازمند بازنگری اساسی در استانداردهای ساخت یا بازتوسعه مراکز با محوریت قابلیت استفاده برای همه است.
در بعد علائم و تابلوها، بیشتر مراکز عملکرد مناسبی در طراحی بصری داشتند، اما فقدان علائم بریل در تمامی مراکز مورد بررسی، معضل قابل‌توجهی محسوب می‌شود؛ موضوعی که در مطالعات انجام‌شده در دبی، عربستان و ساوه نیز مشاهده شده است [21-23، 30]. این کمبود نشان‌دهنده نادیده‌گرفتن نیازهای اساسی افراد دارای اختلال بینایی است و در تعارض با اصل ایمنی و عدالت در دسترسی به خدمات سلامت قرار دارد. نبود تابلوهای بریل، نه‌تنها مانعی برای استقلال این گروه از مراجعان است، بلکه ممکن است به کاهش احساس تعلق و پذیرش اجتماعی آن‌ها در فضاهای رسمی سلامت منجر شود. بنابراین، ادغام این علائم در طراحی محیطی مراکز باید به‌عنوان یک ضرورت اخلاقی و حقوق بشری، در دستور کار سیاست‌گذاران و مدیران حوزه سلامت قرار گیرد.
به‌طورکلی، یافته‌های پژوهش نشان‌دهنده شکاف‌های قابل‌توجه در زیرساخت‌های فیزیکی مراکز خدمات جامع سلامت هستند؛ شکاف‌هایی که می‌توانند به کاهش تمایل سالمندان به مراجعه، تأخیر در تشخیص و پیگیری درمان بیماری‌ها و درنهایت تشدید نابرابری‌های سلامت منجر شوند. نتایج مطالعه بیدارپور و همکاران نیز مؤید این موضوع بوده است که نامناسب‌بودن موقعیت مکانی مراکز و کیفیت محیط فیزیکی ارائه خدمات، از عوامل اصلی بازدارنده در مراجعه به مراکز سلامت اولیه محسوب می‌شود [31]. درمقابل، بهینه‌سازی محیط فیزیکی این مراکز، علاوه‌‌بر تقویت حس امنیت و استقلال سالمندان، می‌تواند یکی از راهبردهای مؤثر در تحقق اهداف سالمندی سالم، ارتقای کیفیت زندگی و کاهش هزینه‌های درمانی ناشی از عوارض بیماری‌های مزمن باشد. 
از محدودیت‌های مطالعه حاضر، مقطعی بودن آن و اتکای صرف بر داده‌های حاصل از ابزارهای استاندارد است؛ این امر امکان بررسی ادراکات و تجربه زیسته سالمندان از دسترسی به مراکز را محدود کرده است. همچنین، این مطالعه تنها در محدوده مراکز تحت پوشش یک دانشگاه علوم پزشکی انجام شد؛ بنابراین تعمیم‌پذیری نتایج به سایر مناطق کشور نیازمند احتیاط است. علاوه‌براین، تمرکز مطالعه بر ارزیابی مؤلفه‌های ساختاری بوده و کیفیت خدمات ارائه‌شده و تجربه مراقبتی مراجعین سالمند مورد بررسی قرار نگرفته است.
باتوجه‌به یافته‌ها، بازنگری و مناسب‌سازی مراکز خدمات جامع سلامت در حوزه‌های ورودی، سرویس‌های بهداشتی و علائم راهنما ضروری است. اجرای اقدامات عملی همچون نصب سطوح شیبدار استاندارد، ایجاد پارکینگ‌های قابل‌دسترس، تقویت سرویس‌های بهداشتی با میله‌های محافظ و سیستم هشدار اورژانسی و طراحی علائم فراگیر شامل خط بریل، می‌تواند نقش مؤثری در بهبود ایمنی، استقلال و تجربه مراجعه سالمندان ایفا کنند. همچنین پیشنهاد می‌شود مطالعات آتی با بهره‌گیری از روش‌های کیفی، به بررسی تجربه زیسته سالمندان پرداخته و از رویکردهای مداخله‌ای یا طولی برای ارزیابی تأثیر اصلاحات فیزیکی بر پیامدهای سلامت و کیفیت زندگی سالمندان استفاده شود. چنین شواهدی می‌تواند به تقویت عدالت در سلامت و برنامه‌ریزی کارآمدتر برای نظام مراقبت‌های اولیه کمک کند.

نتیجه‌گیری نهایی
نتایج این مطالعه نشان داد اگرچه بسیاری از مراکز خدمات جامع سلامت تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی از نظر برخی شاخص‌های فیزیکی مانند عرض مناسب ورودی‌ها، کف غیرلغزنده و تهویه مطلوب در وضعیت قابل‌قبول قرار دارند، اما کاستی‌های قابل‌توجهی در حوزه‌هایی چون ورودی‌ها، سرویس‌های بهداشتی، علائم راهنما و امکانات پشتیبان (مانند پارکینگ و ویلچر ذخیره) مشاهده می‌شود. چنین وضعیت‌هایی می‌تواند دسترسی و ایمنی سالمندان را محدود کرده و مانعی در مسیر توسعه مراکز سلامت دوستدار سالمند در کشور باشد.
ازآنجاکه نخستین سطح تماس افراد با نظام سلامت، مراکز خدمات جامع سلامت هستند، بهبود وضعیت فیزیکی این مراکز نقشی کلیدی در ارتقای دسترسی، افزایش مراجعه سالمندان و درنهایت، تحقق هدف سالمندی سالم دارد. درواقع، دستیابی به سالمندی سالم بدون تقویت خدمات پیشگیرانه در این مراکز امکان‌پذیر نیست. بنابراین، کاهش موانع فیزیکی و فراهم‌سازی محیطی ایمن و دردسترس برای سالمندان باید به‌عنوان یکی از اولویت‌های اصلی در نظام بهداشت و درمان کشور مورد توجه قرار گیرد.
در همین راستا، پیشنهاد می‌شود تخصیص منابع مالی و سیاست‌گذاری‌ها در جهت بهبود زیرساخت‌های فیزیکی، تدوین دستورالعمل‌های الزام‌آور و طراحی مراقبت‌های متناسب با نیازهای سالمندان در سطح مراقبت‌های بهداشتی اولیه مورد بازنگری و تقویت قرار گیرد.

ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش

این مطالعه در کمیته اخلاق دانشکده بهداشت و مرکز تحقیقات علوم اعصاب دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با شناسه اخلاق (IR.SBMU.PHNS.REC.1403.135) تصویب شده است.

حامی مالی
این مقاله برگرفته از پایان‌نامه سوما محمدی سراب مقطع کارشناسی ارشد سلامت سالمندی است که در گروه بهداشت عمومی دانشکده بهداشت و ایمنی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی انجام شده و هیچ‌گونه کمک مالی از سازمانی‌های دولتی، خصوصی و غیرانتفاعی دریافت نکرده است.

مشارکت نویسندگان
همه نویسندگان به‌طور یکسان در مفهوم و طراحی مطالعه، جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، تفسیر نتایج و تهیه پیش‌نویس مقاله مشارکت داشتند.

تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تضاد منافع ندارد.

تشکر و قدردانی
نویسندگان از مدیران مراکز جامع سلامت منتخب به‌دلیل همکاری‌شان در این مطالعه تشکر می‌کنند.



References
  1. UN Refugee Agency. Older persons. Geneva: UN Refugee Agency; 2024. [Link]
  2. Kinsella K, Phillips DR. Global aging: The challenge of success. Population Bulletin. 2005; 60(1):3-40. [Link]
  3. Rasel M, Ardalan A. [The future of ageing and its health care costs: A warning for health system (Persian)]. Iranian Journal of Ageing. 2007; 2(2):300-5. [Link]
  4. Barber SL, Rosenberg M. Aging and universal health coverage: Implications for the Asia Pacific region. Health Systems & Reform. 2017; 3(3):154-8. [DOI:10.1080/23288604.2017.1348320] [PMID]
  5. Beard JR, Officer AM, Cassels AK. The world report on ageing and health. Geneva: WHO; 2015. [Link]
  6. Piroozi B, Abdullah FZ, Mohamadi-Bolbanabad A, Safari H, Amerzadeh M, Rezaei S, et al. Assessing unmet health-care needs of the elderly in west of Iran: A case study. International Journal of Human Rights in Healthcare. 2021; 14(5):452-64. [DOI:10.1108/IJHRH-09-2020-0083]
  7. Jacelon CS. Maintaining the balance: older adults with chronic health problems manage life in the community. Rehabilitation Nursing. 2010; 35(1):16-22. [DOI:10.1002/j.2048-7940.2010.tb00026.x] [PMID]
  8. Courtney-Long EA, Carroll DD, Zhang QC, Stevens AC, Griffin-Blake S, Armour BS, et al. Prevalence of disability and disability type among adults-United States, 2013. Morbidity and Mortality Weekly Report (MMWR). 2015; 64(29):777-83. [DOI:10.15585/mmwr.MM6429a2] [PMID]
  9. Ezeh AC, Bongaarts J, Mberu B. Global population trends and policy options. The Lancet. 2012; 380(9837):142-8. [DOI:10.1016/S0140-6736(12)60696-5] [PMID]
  10. Lubitz J, Beebe J, Baker C. Longevity and Medicare expenditures. New England Journal of Medicine. 1995; 332(15):999-1003. [DOI:10.1056/NEJM199504133321506] [PMID]
  11. Chia F, Huang WY, Huang H, Wu CE. Promoting Healthy Behaviors in Older Adults to Optimize Health-Promoting Lifestyle: An Intervention Study. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2023; ;20(2):1628. [DOI:10.3390/ijerph20021628] [PMID]
  12. Karami Matin B, Rezaei S, Alinia S, Shaahmadi F, Kazemi Karyani A. Ageing in Iran in 1410, a warning to health care system. Medicine and Spiritual Cultivation. 2013; 22(2):9-18. [Link]
  13. Nashat N, Hadjij R, Al Dabbagh AM, Tarawneh MR, Alduwaisan H, Zohra F, et al. Primary care healthcare policy implementation in the Eastern Mediterranean region; experiences of six countries: Part II. European Journal of General Practice. 2020; 26(1):1-6. [DOI:10.1080/13814788.2019.1640210] [PMID]
  14. Tanjani PT, Motlagh ME, Nazar MM, Najafi F. The health status of the elderly population of Iran in 2012. Archives of Gerontology and Geriatrics. 2015; 60(2):281-7. [DOI:10.1016/j.archger.2015.01.004] [PMID]
  15. World Health Organization. Primary health care: Closing the gap between public health and primary care through integration. Geneva: World Health Organization; 2018. [Link]
  16. World Health Organization. Age-friendly PHC centres toolkit. Geneva: World Health Organization; 2008. [Link]
  17. Shih CI, Hsu YH, Yang HF, Hung HL, Chia SL, Wang YW, et al. Development of an Age-Friendly Health Service Recognition Framework for Primary Health Centers in Taiwan. International Journal of Gerontology. 2021; 15(1):58.  [Link]
  18. Soleimani Kebria F, Sum S, Tirgar A, Pourhadi S, Delbari A, Shati M, et al. [Explanation of the Structural-functional Challenges of Comprehensive Health Centers in Babol City, Iran, Based on the Guidelines of the World Health Organization’s Elderly-friendly Centers (Persian)]. Iranian Journal of Ageing. 2023; 18(1):14-31. [DOI:10.32598/sija.2022.327.9]
  19. World Health Organization. Integrated care for older people: guidelines on community-level interventions to manage declines in intrinsic capacity. Geneva: World Health Organization; 2017. [Link]
  20. Garner IW, Holland CA. Age-friendliness of living environments from the older person’s viewpoint: Development of the Age-Friendly Environment Assessment Tool. Age and Ageing. 2019; 49(2):193-8. [DOI:10.1093/ageing/afz146] [PMID]
  21. Abdellatif TMF, Al Jaziri AMSA, Taryam MMO, Monsef NA, Buharoun AI, Elbadawi SAM, et al. Dubai primary health care centers conformation to WHO age-friendly primary healthcare recommendations. Advances in Aging Research. 2017; 6(6):83-92. [DOI:10.4236/aar.2017.66009]
  22. Alhamdan AA, Alshammari SA, Al-Amoud MM, Hameed TA, Al-Muammar MN, Bindawas SM, et al. Evaluation of health care services provided for older adults in primary health care centers and its internal environment: A step towards age-friendly health centers. Saudi Medical Journal. 2015; 36(9):1091-6. [DOI:10.15537/smj.2015.9.11789] [PMID]
  23. El-Gilany AH, El-Bastawesy S, Ibrahim AM. Internal physical environment of health care facilities and services provided for elderly in Port Said, Egypt. International Journal of Nursing Didactics. 2018; 8(11):17-22. [Link]
  24. Pretto R, Neves M, D’ávila O, Martins A, Hugo F. Are the physical structures of health units and the primary health care teams adequate to receive and provide care for the elderly. Journal of Dental Health, Oral Disorders & Therapy. 2017; 8(6):00306. [DOI:10.15406/jdhodt.2017.08.00306]
  25. Woo J, Mak B, Yeung F. Age-friendly primary health care: An assessment of current service provision for older adults in Hong Kong. Health Services Insights. 2013; 6:69-77.  [DOI:10.4137/HSI.S12434] [PMID]
  26. Abasian S, Shareinia H, Valizadeh Zare N, Sadeghmoghadam L. [The compliance of teaching hospitals in Khorasan Razavi province of Iran with the criteria of age-friendly hospitals (Persian)]. Iranian Journal of Ageing. 2023; 18(3):348-61. [DOI:10.32598/sija.2023.972.5]
  27. Tajvar M, Torabi M, Dargahi H, Atashbahar O, Sajadi H. [Assessing Hospitals in Isfahan, Iran Based on the World Health Organization’s age-friendly Criteria: A Mixed Method Study (Persian)]. Iranian Journal of Ageing. 2023; 18(2):234-51. [DOI:10.32598/sija.2023.3536.1]
  28. Bastani P, Marzaleh MA, Dehghani M, Falahatzadeh M, Rahmati E, Tahernezhad A. The status of Iranian hospital pharmacies according to age-friendly pharmacies criteria. Journal of Advanced Pharmaceutical Technology & Research. 2017; 8(4):120-4. [DOI:10.4103/japtr.JAPTR_118_17] [PMID]
  29. Bastani P, Dehghani M, Ahmadi Marzaleh M. [Assessing shiraz pharmacies according to senior-friendly criteria (Persian)]. Iranian Journal of Ageing. 2017; 12(1):116-23. [DOI:10.21859/sija-1201116]
  30. Etemadi M, Karimy M, Hosseini Koukamari P, Khoshnazar Z. Evaluating the Compliance of Saveh Primary Healthcare Centers with World Health Organization’s Age-Friendly Standards. Quarterly Journal of Management Strategies in Health System. 2023; 8(1):34-48. [DOI:10.18502/mshsj.v8i1.12888]
  31. Bidarpoor F, Rahmani K, Akhavan B, Rahimzadeh A, Pourmoradi A. Identifying reasons of non-attendance of urban households in the comprehensive centers of health services in Sanandaj: A combination of two quantitative and qualitative approaches. Iranian Journal of Epidemiology. 2019; 14(4). [Link]
  32. Center for Universal Design. The principles of universal design. Version 2.0. Raleigh (NC): North Carolina State University; 1997. [Link]
  33. Lawton MP, Nahemow L. Ecology and the aging process. In: Eisdorfer C, Lawton MP, editors. The psychology of adult development and aging. Washington: American Psychological Association; 1973. [DOI:10.1037/10044-020]
  34. Tavares J, Santinha G, Rocha NP. Age-friendly health care: A systematic review. Healthcare. 2021; 9(1):83. [DOI:10.3390/healthcare9010083] [PMID]
  35. Verma I. Adapting Cities for Older Adults Through Universal Design. Studies in Health Technology and Informatics. 2024; 320:255-62. [DOI:10.3233/SHTI241012] [PMID]
  36. Carr K, Weir PL, Azar D, Azar NR. Universal Design: A Step toward Successful Aging. Journal of Aging Research. 2013; 2013:324624. [DOI:10.1155/2013/324624] [PMID]

 
نوع مطالعه: كاربردي | موضوع مقاله: سالمند شناسی
دریافت: 1404/7/16 | پذیرش: 1404/9/25 | انتشار: 1405/4/10

ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA

ارسال پیام به نویسنده مسئول


بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به نشريه سالمند: مجله سالمندي ايران می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2026 CC BY-NC 4.0 | Iranian Journal of Ageing

Designed & Developed by : Yektaweb