مقدمه
یکی از تحولات مهم جهان معاصر، پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ناشی از سالمندی شتابان جمعیت و گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) است [1]. روند روبه رشد استفاده سالمندان از فناوریهای دیجیتال& اهمیت ویژهای یافته است [2]، درحالیکه در قرن بیستم تمرکز نظامهای سلامت بر افزایش طول عمر بود، در قرن حاضر بهبود کیفیت زندگی سالمندان بهعنوان اولویتی اصلی مطرح است [3]. سالمندی معمولاً با کاهش شبکههای اجتماعی و افزایش خطر انزوا همراه است [4]. ازاینرو، مفهوم سالمندی موفق و پویا با تأکید بر مشارکت اجتماعی و نقشآفرینی فعال سالمندان مورد توجه قرار گرفته است [5].
با افزایش جمعیت سالمندان، توجه به سلامت و بهزیستی آنان اهمیت بیشتری یافته [6] و مشارکت اجتماعی بهعنوان یکی از ارکان اصلی سالمندی موفق [7، 8] و راهبردی مؤثر برای مقابله با چالشهای سالمندی شناخته میشود [5]. سازمان بهداشت جهانی نیز آن را سیاستی کلیدی در سطح جهانی معرفی کرده است [9]. این مفهوم شامل تعاملات اجتماعی معنیدار در فعالیتهای مذهبی، سیاسی، تفریحی، خیریه، خانوادگی و داوطلبانه است [8، 10، 11] و هرچند پس از 75 سالگی بهدلیل مشکلات سلامت کاهش مییابد، تشویق به درگیری اجتماعی از سنین پایینتر میتواند سلامت و بهزیستی سالمندان را حفظ کند [12].
مشارکت اجتماعی با کاهش افسردگی [6، 13]، مرگومیر و خودکشی [7]، ابتلا به بیماریها [3]، ناتوانی و بستریشدن [6]، افزایش احساس سلامت و شادمانی [14]، حفظ و بهبود عملکرد شناختی [12، 15]، تقویت رفتارهای سلامت [16]، ارتقای کیفیت زندگی [7] و رضایت از زندگی [12، 17] مرتبط است. این آثار از طریق گسترش ارتباطات اجتماعی و کاهش انزوا حاصل میشود [7، 11]. نتایج یک فراتحلیل نشان داد افراد با مشارکت اجتماعی بالا، 14 درصد بقای بیشتری دارند [18] و نظریه فعالیت نیز اهمیت این مشارکت را در بهبود وضعیت سالمندان تأکید میکند [8].
استفاده از اینترنت در میان سالمندان روندی افزایشی دارد و عمدتاً برای برقراری ارتباط با خانواده و دوستان به کار میرود [19]. اینترنت و رسانههای دیجیتال نقش مؤثری در ارتقای کیفیت زندگی و تقویت مشارکت اجتماعی دارند [20، 21] و امکان ارتباط از طریق پیام، تصویر، صوت و ویدئو را فراهم میکنند [7، 22]، بهویژه هنگامی که شبکههای اجتماعی آفلاین ناکارآمد هستند [8]. مشارکت اجتماعی آنلاین شامل حضور در انجمنها و بحثهای مجازی، اشتراکگذاری تصاویر خانوادگی و تعاملات با دوستان است [2] و موجب تقویت سرمایه اجتماعی، حمایت روانی، ارتقای سلامت و رفاه سالمندان میشود [23]. این نوع مشارکت به کاهش تنهایی، افسردگی و اضطراب کمک کرده [2، 24] و بستری برای دریافت حمایت اجتماعی و انتشار اطلاعات سلامت فراهم میآورد [13].
اگرچه مشارکت اجتماعی آنلاین میتواند پیامدهای منفی مانند اعتیاد به اینترنت [25]، آزار و اذیت سایبری [26] و سوءاستفاده از دادههای شخصی [13، 27] داشته باشد، شواهد نشان میدهد مزایای آن، بهویژه حفظ روابط اجتماعی موجود [28]، بر پیامدهای منفی آن غلبه دارد [13]. مطالعات بینالمللی نشان دادهاند اینترنت و رسانههای دیجیتال با تقویت سرمایه اجتماعی و حفظ روابط قدیمی [29]، تسهیل تعاملات اجتماعی [30] و بهبود حافظهکاری پیچیده [31] نقش مهمی در سالمندی موفق دارند. باوجوداین، در ایران پژوهشی که بهطور خاص به درک سالمندان از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین پرداخته باشد، انجام نشده و یک شکاف دانشی مهم وجود دارد. بررسی این موضوع میتواند به افزایش پذیرش فناوریهای دیجیتال، کاهش تنهایی، تقویت شبکههای اجتماعی و ارتقای سلامت روانی و شناختی سالمندان کمک کند. ازاینرو، پژوهش حاضر در سال 1403 با هدف ارزیابی میزان درک سالمندان ایرانی از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین شناسایی عوامل مؤثر بر آن طراحی شده است تا دادههای کاربردی برای سیاستگذاری و برنامهریزی در حوزه سالمندی فراهم آورد.
روش مطالعه
این پژوهش بهصورت یک مطالعه مقطعی در سال 1403 روی نمونهای تصادفی از سالمندان تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی انجام شد. برای برآورد حجم نمونه، ابتدا انحرافمعیار (σ) از مطالعه مقدماتی برابر با 0/4 به دست آمد. سپس با در نظر گرفتن حاشیه خطای 5 درصد، سطح اطمینان 95 درصد و پیشبینی ریزش 10 درصدی،
فرمول شماره 1 به کار گرفته شد. براساس این محاسبات، حجم نمونه موردنیاز حدود 420 نفر برآورد گردید.

در این پژوهش، نمونهها بهصورت تصادفی چندمرحلهای انتخاب شدند. ابتدا از میان 7 شبکه بهداشت و درمان موجود در شهر تهران، 3 شبکه شرق، شمال و شمیرانات که زیر نظر دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی فعالیت میکنند، بهعنوان طبقات انتخاب شدند. در گام بعد، مراکز خدمات جامع سلامتِ متعلق به این 3 شبکه بهعنوان خوشهها تعریف شدند. برای هر شبکه، فهرست کامل مراکز تهیه و برای هر مرکز یک کد شناسایی اختصاص داده شد. سپس با روش قرعهکشی، خوشههای موردنظر بهطور تصادفی گزینش شدند و درمجموع 14 مرکز وارد مطالعه شدند: 7 مرکز از شبکه شمال، 5 مرکز از شبکه شرق و 2 مرکز از شبکه شمیرانات. در مرحله سوم، سالمندان تحت پوشش این مراکز با استفاده از اطلاعات سامانه یکپارچه بهداشت (سیب) شناسایی شدند. درنهایت از هر مرکز، حدود 30 سالمند که شرایط ورود به مطالعه را داشتند، با روش نمونهگیری تصادفی نظاممند و بر پایه شماره پرونده خانوارشان انتخاب و برای مشارکت در پژوهش دعوت شدند.
معیارهای ورود به مطالعه شامل تمایل به مشارکت، تابعیت ایرانی، سن 60 سال و بالاتر، سواد خواندن و نوشتن، توانایی تکمیل پرسشنامه، داشتن پرونده خانوار در مراکز خدمات جامع سلامت و عدم ابتلا به اختلال شناختی در زمان انجام مطالعه بود. افراد واجد شرایط براساس این معیارها برای شرکت در پژوهش دعوت شدند. برای ارزیابی وضعیت شناختی سالمندان از آزمون کوتاه وضعیت شناختی (AMTs) استفاده شد. AMTs شامل 10 سؤال است و حداکثر نمره آن 10 میباشد؛ کسب نمره 7 یا بالاتر نشاندهنده عدم وجود اختلال شناختی است. براساس مطالعه فروغان و همکاران، ضریب آلفای کرونباخ این ابزار 0/9 گزارش شده است [32]. همچنین، تکمیل ناقص پرسشنامه بهعنوان معیار خروج از مطالعه در نظر گرفته شد.
ابزار جمعآوری دادهها پرسشنامه اطلاعات جمعیتشناختی و پرسشنامه سنجش مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین (Social Score) بود. اطلاعات جمعیتشناختی شامل متغیرهای عددی، ترتیبی و خوداظهاری بود، ازجمله سن (سال تقویمی)، جنسیت (زن/مرد)، سطح تحصیلات (زیردیپلم/ دیپلم/ تحصیلات دانشگاهی)، وضعیت تأهل (دارای همسر/ بدون همسر)، وضعیت اشتغال (شاغل/غیرشاغل)، وضعیت اقتصادی (خوداظهاری: ضعیف/متوسط/ خوب/ عالی)، میزان استفاده از اینترنت (کمتر از 1 بار در هفته/ بیشتر از 1 بار در هفته اما روزانه نه/ روزانه)، خودارزیابی مهارت استفاده از گوشی و تبلت (ضعیف/ متوسط/ خوب)، ساختار خانواده (تنها/ با همسر/ با فرزند/ باهسر و فرزند/ با پرستار و سایر) و تعداد فرزندان بود.
پرسشنامه سنجش مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین (Social Score) را آندربرگ و همکاران در سال 2021 در سوئد طراحی و اعتباریابی کردند و ضریب آلفای کرونباخ آن 0/92 گزارش شده است [33]. این ابزار با هدف سنجش ادراک سالمندان از مزایای مشارکت اجتماعی از طریق اینترنت تدوین شده و شامل 6 گویه است. گویهها براساس مقیاس لیکرت 5 درجهای از 1 (کاملاً مخالفم) تا 5 (کاملاً موافقم) نمرهگذاری میشوند. نمره کلی ابزار از میانگین امتیازات کسبشده محاسبه شده و در بازه 1 تا 5 قرار میگیرد. بدین معنا که مقادیر بالاتر نشاندهنده ادراک بیشتر از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین است. این پرسشنامه بر مبنای ابعاد مشارکت اجتماعی طراحی شده و بر ادراک ذهنی فرد از مشارکت اجتماعی، بدون وابستگی به برنامهها یا خدمات خاص، تمرکز دارد. در مطالعه حاضر، فرایند اعتباریابی ابزار با استفاده از مجموعهای از روشهای استاندارد شامل ترجمه و بازترجمه، ارزیابی روایی صوری، روایی محتوا و روایی سازه انجام شد.
برای بررسی پایایی نیز از دو شیوه آزمون–بازآزمون و سنجش همسانی درونی با بهرهگیری از آلفای کرونباخ استفاده شد. مقایسه نسخه ترجمهشده با متن اصلی انگلیسی نشان داد پرسشنامه ازنظر کیفیت ترجمه و انطباق فرهنگی در سطح مطلوب قرار دارد. نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) برای تمامی گویهها در محدوده قابلقبول قرار گرفتند (79/CVI>0). تحلیل عاملی اکتشافی با مشارکت 210 سالمند ایرانی بررسی شد. وجود یک عامل واحد را تأیید کرد که 69/493 درصد از واریانس را تبیین میکرد. مقدار ارزش کیسرمایرالکین (KMO) برابر با 0/878 و نتایج آزمون کرویت بارتلت (BT) در سطح معنیداری کمتر از 0/05 و درجه آزادی 15 برابر با 850/058 به دست آمد که بهترتیب کفایت حجم نمونه و وجود همبستگی بین گویهها را تأیید میکنند. در ارزیابی پایایی، ضریب همبستگی درونطبقهای (ICC) برابر با 0/99 و آلفای کرونباخ 0/94 به دست آمد که نشاندهنده پایایی بسیار مناسب پرسشنامه است [34].
پس از تکمیل پرسشنامهها توسط سالمندان، دادهها کدگذاری شدند و با استفاده از نرمافزار SPSS نسخه 16 تجزیهوتحلیل شدند. برای این منظور، از آمار توصیفی (فراوانی و درصد) و آمار استنباطی شامل آزمونهای آنالیز واریانس یکطرفه و تی مستقل استفاده گردید. سطح معنیداری در تمامی مراحل 0/05>P در نظر گرفته شد.
این پژوهش با رعایت کامل اصول اخلاقی بیانیه هلسینکی صورت گرفته است و مورد تأیید کمیته اخلاق در پژوهش دانشکده بهداشت و مرکز تحقیقات علوم اعصابِ دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی قرار گرفته است.
یافتهها
آمار توصیفی
در این مطالعه 420 سالمند شرکت داشتند که بیشترین سهم مشارکت را گروه سنی 65 تا 69 سال با 40 درصد و کمترین سهم را گروه 70 سال و بالاتر با 25/2 درصد داشتند. 52/9 درصد شرکتکنندگان مرد و 47/1 درصد زن بودند. ازنظر وضعیت تأهل، اکثریت سالمندان (76 درصد) دارای همسر بودند. بیشترین تعداد فرزندان مربوط به 3 فرزند (37/4 درصد) بود. در زمینه تحصیلات، 48/3 درصد دارای تحصیلات دانشگاهی بودند. اکثر سالمندان (67/6 درصد) شاغل نبودند و 70 درصد وضعیت اقتصادی متوسطی گزارش کردند. در زمینه ساختار خانوار، بیشترین درصد سالمندان همراه با همسر خود زندگی میکردند (41/2 درصد). ازنظر مهارتهای فناوری، 42/14 درصد مهارت متوسط داشتند. همچنین حدود دو سوم سالمندان (67/38 درصد) بهصورت روزانه از اینترنت استفاده میکردند (
جدول شماره 1).

میانگین نمره شاخص مشارکت اجتماعی آنلاین سالمندان (ISPAQ) برابر با 3/996 با انحرافمعیار 0/805 بود که نشاندهنده دیدگاه مثبت شرکتکنندگان نسبت به نقش اینترنت در مشارکت اجتماعی است. بیشترین درصد موافقت کامل (53/6 درصد) مربوط به این جمله بود که « من فکر میکنم اینترنت به من کمک میکند تا شبکه اجتماعی و ارتباطات خودم را حفظ کنم.» همچنین، بخش عمدهای از سالمندان (78/1 درصد) با این دیدگاه موافق بودند که اینترنت موجب کاهش احساس انزوا میشود و حدود 85/3 درصد احساس کردند که اینترنت آنها را در جامعه بیشتر مشارکتپذیر میکند. علاوهبراین، 67/6 درصد از شرکتکنندگان معتقد بودند اینترنت به گسترش و ایجاد شبکههای اجتماعی جدید کمک میکند (
جدول شماره 2).
آمار تحلیلی
برای ارزیابی میزان پراکندگی فراوانی و بررسی نرمال بودن توزیع دادهها از آزمونهای آماری چولگی و کشیدگی استفاده شد. آماره 0/39 برای چولگی و آماره 0/50 برای کشیدگی به دست آمد. قرار گرفتن این آمارهها در بازه 2 و 2- نشاندهنده توزیع نرمال دادهها است. بنابراین، برای تجزیهوتحلیل دادهها از آزمونهای پارامتریک استفاده شد.
میانگین نمره درک فرد از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین در گروه سنی 60-64 برابر با 4/32 بود که بالاترین مقدار در بین گروههای سنی است، این نمره برای گروه 65-69 برابر با 3/93 و برای گروه 70 سال و بیشتر 3/63 بود که آزمون آنالیز واریانس یکطرفه نشان داد تفاوت میان گروههای سنی معنیدار است (0/001=P) و بیانگر کاهش درک فرد از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین با افزایش سن میباشد. ازسویدیگر، میانگین نمره درک مردان 4/01 و زنان 3/97 بود که آزمون تی مستقل نشان داد این تفاوت معنیدار نیست (0/582=P) در مورد وضعیت تأهل، افراد دارای همسر میانگین نمره 4/08 و افراد بدون همسر میانگین نمره 3/71 داشتند که تفاوت معنیدار بود (001/P=0) و حاکی از ارتباط مثبت داشتن همسر با درک مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین است. همچنین تفاوت معنیداری بین تعداد فرزندان و میزان درک مشاهده شد (001/P=0)، بهطوریکه افراد با فرزندان کمتر (0 تا 1 فرزند) نمرات بالاتری کسب کردند. در زمینه تحصیلات نیز تفاوت معنیداری وجود داشت (001/P=0) و افراد با تحصیلات دانشگاهی میانگین نمره 4/30 و افراد با تحصیلات کمتر از دیپلم میانگین نمره 3/39 داشتند که نشان میدهد سطح تحصیلات بالاتر با درک بیشتر از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین همراه است.
ازنظر وضعیت شغلی، افراد شاغل میانگین نمره 4/37 و غیرشاغلان 3/81 داشتند که این تفاوت معنیدار بود (001/P=0) و بیانگر ارتباط اشتغال با درک بالاتر از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین میباشد. در حوزه وضعیت اقتصادی، افراد با وضعیت خوب میانگین نمره 4/30 و افراد با وضعیت متوسط میانگین نمره 3/86 داشتند که این تفاوت نیز معنیدار بود (001/P=0). در بررسی ساختار خانوار نیز تفاوت معنیداری مشاهده شد (011/P=0) و افرادی که با همسر خود زندگی میکردند میانگین نمره بالاتری (4/09) داشتند.
همچنین، میزان استفاده از اینترنت نیز تفاوت معنیداری ایجاد کرده بود (001/P=0)، بهطوریکه کاربران روزانه اینترنت بیشترین میانگین نمره (4/27) و کسانی که کمتر از 1 بار در هفته از اینترنت استفاده میکردند کمترین میانگین نمره (2/99) را داشتند. درنهایت، تفاوت بسیار معنیداری در سطح مهارت استفاده از گوشی و تبلت مشاهده شد (001/P=0) که نشان میداد سالمندان با مهارت بالاتر، درک بیشتری از مشارکت اجتماعی آنلاین داشتند (میانگین نمره 4/43 در گروه با مهارت خوب) (
جدول شماره 3).
بحث
این مطالعه به بررسی ویژگیهای جمعیتشناختی و میزان درک سالمندان از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین پرداخته است. نتایج نشان میدهد بخش قابلتوجهی از سالمندان در نمونه موردبررسی از فناوریهای ارتباطی بهرهمند هستند و ترکیب جمعیتی متنوعی دارند. یکی از مفاهیم کلیدی برای تحلیل یافتهها، «کوهورت سنی» است؛ یعنی گروهی از افراد که در دوره زمانی مشابهی متولدشده یا وارد مرحلهای خاص از زندگی (مانند سالمندی) شدهاند و درنتیجه تجربیات زیستی و اجتماعی مشترکی دارند. این تجربیات میتوانند نگرشها، باورها و رفتار افراد را شکل دهند [35]. در این مطالعه، سالمندان بالای 60 سال میانگین امتیاز 3/996 از 5 را در پرسشنامه درک مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین کسب کردند؛ سطحی نسبتاً بالا، اما نه کامل.
مقایسه این یافته با مطالعه آندربرگ و همکاران که میانگین امتیاز 3/05 را گزارش کرده بود [33]، نشاندهنده وجود الگوهای مشابه میان سالمندان در کوهورتهای سنی همتراز، حتی در فرهنگهای متفاوت است. این شباهت میتواند ناشی از ویژگیهای نسلی مشترک و مواجهه مشابه با تحولات فناورانه در دوران سالمندی باشد [36]. بهطورکلی، رفتار و نگرش سالمندان نسبت به مشارکت اجتماعی آنلاین را میتوان بازتابی از ویژگیهای کوهورت سنی آنان دانست [35]. همچنین دادهها نشان میدهد اگرچه اینترنت ابزار مهمی برای حفظ و گسترش روابط اجتماعی سالمندان است، موانع و محدودیتهایی باعث میشوند تجربه آنان به سطح کامل و ایدئال نرسد.
برایناساس، یافتهها میتواند پایهای برای طراحی برنامهها و آموزشهایی با هدف ارتقای بهرهمندی سالمندان از فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی باشد؛ امری که میتواند به تقویت مشارکت اجتماعی و کاهش انزوای اجتماعی آنان کمک کند.
نتایج مطالعه نشان داد سطح درک سالمندان نسبت به مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین بسته به ویژگیهای جمعیتشناختی و اجتماعی آنان متفاوت است. بهطورکلی، با افزایش سن، سطح درک این مزایا کاهش مییابد؛ بهگونهایکه گروه سنی 60 تا 64 سال بیشترین میانگین نمره را داشتند و در گروههای بالاتر این نمره بهطور معنیداری کمتر بود. این امر میتواند ناشی از کاهش انگیزه یادگیری، اضطراب از فناوری یا مشکلات جسمی مثل ضعف بینایی در سنین بالا باشد [37، 38]. این یافته با مطالعه آندربرگ و همکاران که رابطه معنیداری میان سن و درک مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین نیافتند، متفاوت است [33]، که احتمالاً بهدلیل تفاوت در شیوه گروهبندی سنی دو پژوهش بوده است.
درخصوص جنسیت، میانگین نمره مردان اندکی بالاتر از زنان بود، اما تفاوت معنیداری مشاهده نشد. این نتیجه با یافتههای آندربرگ و همکاران همراستا است [33]. همچنین، براساس مطالعه هایک و کونیگ، در دوران همهگیری کووید-19، استفاده سالمندان از رسانههای اجتماعی و تماسهای تصویری موجب کاهش احساس تنهایی شد و با افزیش سن تفاوتهای جنسیتی در پذیرش فناوری کاهش یافت، بهطوریکه هر دو جنس انگیزههای مشابهی برای حفظ روابط اجتماعی و کاهش انزوا داشتند [39]. بنابراین میتوان فرض کرد که تفاوت جنسیتی معنیداری در این زمینه وجود ندارد و این اختلافها بهدلیل انگیزههای مشترک کاهش یافتهاند.
علاوهبراین، یافتهها نشان دادند سالمندانی که دارای همسر بودند و آنهایی که با همسر خود زندگی میکردند، درک بالاتری از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین داشتند. این موضوع نقش حمایتی همسر در استفاده از فناوریهای دیجیتال را برجسته میسازد؛ مسئلهای که در مطالعه مارلر و هارگیتای نیز تأیید شده است، زیرا همسران میتوانند بهعنوان منبعی مهم در همراهی عملی یا رفع مشکلات فناورانه عمل کنند [40]. همچنین، سالمندانی با تعداد فرزندان کمتر (0 تا 1 فرزند) درک بالاتری داشتند؛ احتمالی که نشان میدهد این افراد برای جبران خلأهای اجتماعی و عاطفی بیش از دیگران به فضای آنلاین روی میآورند. درمقابل، افراد دارای فرزندان، بیشتر از تعاملات حضوری بهرهمند بوده و انگیزه کمتری برای مشارکت فعال در فضای آنلاین دارند. بااینحال، بررسی بیشتر برای تبیین دقیقتر این رابطه ضروری است.
سطح تحصیلات نیز عامل تعیینکنندهای بود، بهطوریکه سالمندان دارای تحصیلات دانشگاهی درک بیشتری از مزایای مشرکت اجتماعی آنلاین داشتند. این موضوع را میتوان به مهارتهای شناختی و سواد دیجیتال بالاتر و فرهنگ یادگیری مداوم در این گروه نسبت داد. بااینحال، یافتههای هایک و کونیگ نشان دادند ارتباطات آنلاین در کاهش احساس تنهایی میان سطوح تحصیلی مختلف اثر مشابهی داشت [39]. ازسویدیگر، افراد شاغل در مقایسه با بازنشستگان و غیرشاغلان، نمره بالاتری در درک مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین کسب کردند. این امر بیانگر آن است که اشتغال میتواند بهعنوان محرکی مهم برای استفاده از فناوریهای دیجیتال عمل کند. سالمندان شاغل، حتی در سنین بالا، بهدلیل نیازهای کاری و ارتباطات اجتماعی گستردهتر، فرصت و انگیزه بیشتری برای بهرهگیری از ابزارهای آنلاین دارند و درنتیجه مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین را بهتر درک میکنند. همچنین، وضعیت اقتصادی سالمندان نیز تأثیرگذار بود، بهگونهایکه افراد با شرایط اقتصادی بهتر درک بالاتری از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین داشتند. این یافته بیانگر نقش مستقیم رفاه اقتصادی در دسترسی به ابزارها، اینترنت و آموزشهای فناورانه است، درحالیکه مشکلات مالی میتواند مانع استفاده بهینه شود.
این پژوهش همچنین نشان داد فراوانی استفاده از اینترنت و سطح مهارتهای دیجیتال سالمندان بر درک آنان از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین اثر مستقیم دارد. سالمندانی که بهطور روزانه از اینترنت استفاده میکردند، بالاترین نمره را به دست آوردند، درحالیکه کمترین نمره مربوط به کسانی بود که کمتر از 1 بار در هفته از اینترنت بهره میبردند. یافتههای مشابه در مطالعه آندربرگ و همکاران نیز گزارش شده است، بهطوریکه میان میزان استفاده از اینترنت و سطح درک مزایا رابطهای معنیدار مشاهده گردید [33]. در همین راستا، مطالعه هو و همکاران نشان داد استفاده از اینترنت از طریق ارتقای مشارکت اجتماعی، تأثیر مثبتی بر سلامت سالمندان دارد و میتواند زمینهساز افزایش تعاملات اجتماعی و بهبود سلامت کلی آنان شود [41]. استفاده مستمر از اینترنت میتواند موجب افزایش مهارتها و آشنایی بیشتر با فرصتهای موجود در فضای مجازی شود و در پی آن، تجربه و درک افراد از مزایای این فضا نیز افزایش مییابد. نتایج این تحقیق همچنین بیانگر آن بود که مهارت در استفاده از ابزارهای دیجیتال، مانند گوشی هوشمند و تبلت، با درک مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین ارتباط معنیداری دارد. سالمندانی که از سطح مهارت بالاتری برخوردار بودند، درک بیشتری از مزایای مشارکت در فعالیتهای آنلاین نشان دادند. تسلط بیشتر بر فناوری میتواند موانع روانشناختی و عملی، ازجمله ترس یا اضطراب در استفاده از شبکههای اجتماعی آنلاین را کاهش دهد. در تأیید این یافته، مطالعه کیفی هونگ و همکاران در جنوبغربی چین نشان داد نبود مهارت کافی یکی از موانع اصلی برای مشارکت سالمندان بیوه در فضای آنلاین بوده است. یکی از شرکتکنندگان سالمند در این پژوهش اظهار کرده بود: «ما پیر شدهایم و بلد نیستیم از این چیزها استفاده کنیم، چون قبلاً دانشی در این زمینه نداشتیم. استفاده از گوشیهای هوشمند و کامپیوتر برای ما آسان نیست و میترسیم اشتباه کنیم» [8]. افزونبراین، مطالعات دیگر نیز تأکید کردهاند که سالمندانی با مهارتهای بالاتر در استفاده از اینترنت، بهرهمندی بیشتری از مزایای مشارکت در فعالیتهای اجتماعی آنلاین دارند [23].
یافتههای این پژوهش نشان داد برخلاف بسیاری از گفتمانهای رایج که سالمندان را صرفاً براساس سن تقویمی بهعنوان گروهی یکدست، همگن و فاقد تفاوتهای فردی بازنمایی میکنند [42]، تجربه سالمندی در عمل پدیدهای پیچیده و چندلایه است. نتایج مطالعه حاضر حاکی از آن است که متغیر «درک مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین» در میان سالمندان دارای تنوع معنیداری است و میزان آن براساس ویژگیهای جمعیتشناختی مانند سن، سطح تحصیلات، وضعیت تأهل و مهارتهای دیجیتال افراد تفاوت میکند. این یافتهها بر ناهمگنی سالمندان تأکید داشته و نشان میدهد درک درست از تجربیات آنان مستلزم عبور از نگاه تقلیلگرایانه و کلینگرانهای است که در برخی گفتمانهای عمومی یا علمی مشاهده میشود.
نتیجهگیری نهایی
براساس یافتههای این پژوهش، میتوان نتیجه گرفت که مشارکت اجتماعی آنلاین در میان سالمندان نهتنها امکانپذیر است، بلکه ازسوی بسیاری از آنان بهعنوان ابزاری سودمند برای حفظ روابط اجتماعی، کاهش احساس انزوا و مشارکت فعالتر در جامعه تلقی میشود. بااینحال، این درک تحتتأثیر مجموعهای از عوامل جمعیتشناختی و اجتماعی همچون سن، وضعیت تأهل، سطح تحصیلات، اشتغال، وضعیت اقتصادی، ساختار خانواده، فراوانی استفاده از اینترنت و مهارتهای دیجیتال قرار دارد؛ امری که بر ناهمگونی چشمگیر جمعیت سالمندان تأکید میکند. در پرتو این یافتهها، سیاستگذاران و برنامهریزان حوزه سالمندی باید از رویکردهای کلینگر و یکسانانگارانه فاصله گرفته و مداخلات خود را متناسب با تفاوتهای فردی، اجتماعی و فناورانه طراحی کنند. تقویت زیرساختهای آموزش دیجیتال برای گروههای کمبرخوردار، گنجاندن مهارتهای اینترنتی در برنامههای توانمندسازی سالمندان، ایجاد فرصتهای اجتماعی آنلاین متناسب با نیازهای فرهنگی و بومی و توسعه حمایتهای خانوادگی و بیننسلی برای ارتقای سواد دیجیتال میتواند به کاهش شکافهای مشارکتی کمک کند.
برای بهرهگیری حداکثری از مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین، مداخلات باید در دو سطح فردی و ساختاری صورت گیرند: در سطح فردی، آموزشهای هدفمند و انگیزشی ویژه گروههای کممهارت یا کماستفاده از فناوری ضروری است؛ و در سطح ساختاری، تضمین دسترسی عادلانه به ابزارهای ارتباطی، اینترنت پرسرعت و خدمات پشتیبان در مناطق مختلف اهمیت دارد. همچنین انجام مطالعات طولی و مداخلاتی با رویکردهای ترکیبی (کمی-کیفی) برای فهم بهتر از تحولات شناختی، اجتماعی و عاطفی ناشی از مشارکت آنلاین در دوران سالمندی ضروری است. درنهایت، اتخاذ سیاستهای مبتنی بر شواهد، همراه با رویکردی انعطافپذیر، چندسطحی و حساس به تفاوتهای فردی، میتواند زمینهساز ارتقای کیفیت زندگی سالمندان، تقویت انسجام اجتماعی و کاهش انزوای اجتماعی در این گروه سنی گردد.
این مطالعه دارای محدودیتهایی است. ازآنجاکه این پژوهش بهصورت مقطعی انجام شده است، امکان استنتاج روابط علّیومعلولی بین متغیرها وجود ندارد. بهعبارتدیگر، مشخص نیست که آیا عواملی نظیر سطح تحصیلات، وضعیت تأهل یا مهارتهای دیجیتال سبب افزایش درک مزایای مشارکت اجتماعی آنلاین شدهاند یا اینکه خودِ مشارکت اجتماعی آنلاین به ارتقای این ویژگیها منجر شده است. علاوهبراین، نمونه موردمطالعه محدود به سالمندان یک منطقه جغرافیایی خاص بود و تعمیم نتایج به سالمندان سایر مناطق شهری یا روستایی، بهویژه باتوجهبه تفاوت در دسترسی به اینترنت، فرهنگ استفاده از فناوری و وضعیت اقتصادی-اجتماعی، ممکن است با محدودیتهایی همراه باشد.
همچنین از محدودیتهای مطالعه استفاده از متغیرهای خوداظهاری مانند وضعیت اقتصادی است که ممکن است ذهنیت و برداشت افراد از آن متفاوت باشد. بااینحال، این روش نرخ پاسخ بالاتری نسبت به سؤال مستقیم درباره درآمد واقعی فراهم کرد. در کنار محدودیت استفاده از پرسشنامه در این تحقیق، این مطالعه صرفاً از رویکرد کمی بهره گرفته و به جنبههای کیفی مانند دلایل روانشناختی یا تجربیات شخصی سالمندان در زمینه مشارکت اجتماعی آنلاین نپرداخته است. استفاده از روشهای کیفی نظیر مصاحبههای عمیق یا گروههای متمرکز (Focus Group) میتوانست به تبیین انگیزهها، موانع و پیامدهای این نوع مشارکت کمک کنند. ازاینرو، انجام مطالعات طولی برای بررسی روابط علّی بین متغیرها و طراحی پژوهشهای مداخلهای آموزشی بهمنظور ارتقای مهارتهای دیجیتال سالمندان، در کنار بهکارگیری رویکردهای ترکیبی کمی و کیفی در تحقیقات آینده، میتواند به درک جامعتر و ارائه دادههای کاربردی برای سیاستگذاریهای مرتبط با سالمندی کمک کند.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه مطابق با اصول اعلامیه هلسینکی انجام شده و در کمیته اخلاق پژوهشی دانشکده بهداشت و ایمنی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی (IR.SBMU.PHNS.REC.1402.015) تأیید شده است. سپس به آنان اطمینان داده شد اطلاعاتشان محرمانه باقی خواهد ماند. همچنین به آنها اطلاع داده شد مشارکت کاملاً داوطلبانه است و هر زمان که بخواهند میتوانند از ادامه همکاری انصراف دهند.
حامی مالی
مقاله حاضر حاصل تجزیهوتحلیل دادههای یک طرح بزرگتر است که توسط کمیته اخلاق در پژوهش دانشکده بهداشت و مرکز تحقیقات علوم اعصاب دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تأیید شده است. این پژوهش هیچگونه کمک مالی از سازمانیهای دولتی، خصوصی و غیرانتفاعی دریافت نکرده است.
مشارکت نویسندگان
طراحی، تدوین طرح، خوانش و تأیید نسخه نهایی: همه نویسندگان؛ جمعآوری دادهها، نگارش پیشنویس اولیه مقاله، نهاییسازی و سابمیت: نسیم عبدیپور؛ روششناسی، تحلیل و تفسیر دادهها، بازبینی و ویرایش پیشنویس اولیه مقاله: سکینه رخشندهرو؛ مدیریت پروژه، نظارت بر روند مطالعه، روششناسی، تحلیل و تفسیر دادهها، بازبینی و ویرایش پیشنویس اولیه مقاله: محتشم غفاری.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
تشکر و قدردانی
از تمامی سالمندانی که در این مطالعه شرکت کردند، همچنین، از معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی را به خاطر همکاری در نمونهگیری و دسترسی به گروه هدف سپاسگزاری میشود.