مقدمه
سالمندی دورهای از چرخه زندگی است که با مجموعهای از تغییرات زیستی، شناختی، روانی و اجتماعی شناخته میشود، در این دوره، تواناییهای عملکردی فرد بهتدریج کاهش یافته و آسیبپذیری در برابر بیماریها و ناتوانیها افزایش مییابد [1، 2]. بررسی انجامشده پیروزی و همکاران در جامعه ایران نشان میدهد نسبت افراد ۶۰ سال و بالاتر طی دو دهه آینده رشد قابلتوجهی خواهد داشت [3]. افزایش نرخ سالمندی پیامدهای گستردهای برای نظام سلامت و رفاه اجتماعی به همراه دارد، زیرا سالمندان بیش از دیگر گروههای سنی مستعد ابتلا به بیماریهای مزمن، کاهش تحرک، محدودیت عملکرد و افت کیفیت زندگی هستند [4، 5].
دراینراستا، درد مزمن یکی از شایعترین مشکلات در دوران سالمندی است که علاوهبر محدودیتهای حرکتی، پیامدهای روانشناختی عمیقی دارد [6-9]. مرور ادبیات تحقیق نشان میدهد درد مزمن با افزایش سطح اضطراب و کاهش کارکردهای اجتماعی در سالمندان مرتبط است [10]. دراینمیان، افسردگی یکی از اختلالات روانی شایع در سالمندان است که بر رضایت از زندگی، روابط اجتماعی و استقلال فردی اثرگذار است [11، 12]. همراستا با مطلب فوق، ژانگ و همکاران، در مطالعه طولی خود با بررسی ارتباط بین درد مزمن و افسردگی در سالمندان، دریافتند بین درد مزمن و علائم افسردگی در زنان سالمند ارتباط معنادار وجود دارد [13]. همچنین حسینی و همکاران، با بررسی عوامل مرتبط با درد مزمن در سالمندان، بیان کردند درد مزمن در سالمندان شایع بوده و اغلب با افسردگی، اختلال کیفیت خواب و بیماریهای مزمن همراه است [14]. ازسویدیگر، نتایج تحقیق حسینی و همکاران نشان داد علائم افسردگی در سالمندان ایرانی شیوع بالایی داشته و در بسیاری از آنان پایدار است [15]. ازاینرو، نظارت بر افسردگی در سالمندان و شناسایی عوامل مرتبط با شروع، تشدید یا بهبود آن برای برنامهریزی مداخلات بهموقع و مؤثر بهمنظور بهبود سلامت روان سالمندان بسیار مهم است.
افسردگی ممکن است بستر پیدایش هراس اجتماعی (SAD) را فراهم سازد؛ این اختلال با اضطراب پایدار نسبت به موقعیتهایی که فرد ممکن است در معرض قضاوت یا ارزیابی دیگران قرار گیرد، مشخص میشود و با ترس از قضاوت، اجتناب از تعاملات اجتماعی، احساس شرم و واکنشهای فیزیولوژیک همراه است. چنین تجربهای میتواند به انزوای اجتماعی، کاهش کارکرد بینفردی و افزایش تنهایی در سالمندان منجر شود [16، 17]. پژوهشهای اخیر نشان دادهاند درد مزمن، افسردگی و هراس اجتماعی اغلب بهصورت همزمان در سالمندان بروز میکنند و چرخهای از ناتوانی روانی و جسمانی ایجاد میکنند که بهسختی میشکند [18، 19]. در چنین شرایطی، استفاده از مداخلات چندبعدی که هم جنبههای فیزیولوژیک و هم روانشناختی را هدف قرار دهند، اهمیت ویژهای دارد. دو رویکرد مهم در این حوزه، مداخلات حرکتی و آموزش شفقتبهخود هستند. تمرینات حرکتی با بهبود تعادل، انعطافپذیری و کاهش درد، عملکرد فیزیکی را ارتقا میدهند [20-24]، درمقابل، آموزش شفقتبهخود با کاهش خودانتقادی، افزایش پذیرش فردی و تنظیم هیجان، به بهبود سازوکارهای مقابلهای در برابر استرس و اضطراب کمک میکند [25]. دراینراستا، بهلولی و همکاران، در پژوهشی بر روی سالمندان مبتلا به درد مزمن نشان دادند شفقتدرمانی نسبت به درمان معنوی تأثیر بیشتری در کاهش اضطراب دارد [20]. همچنین، مرور پژوهشهای بینالمللی نشان میدهد ترکیب مداخلات ذهنی و جسمانی میتواند اثر همافزایی در بهبود سلامت روان و کاهش اضطرابهای اجتماعی ایجاد کند [26-28].
باوجود این شواهد، هنوز خلأهای قابلتوجهی در ادبیات پژوهشی وجود دارد؛ بهویژه کمبود مطالعاتی که تأثیر همزمان مداخلات ترکیبی حرکتی و خودشفقتورزی بر افسردگی و هراس اجتماعی سالمندان مبتلا به درد مزمن را بررسی کنند. همچنین، نقش عوامل فرهنگی و اجتماعی در بروز اضطراب اجتماعی در سالمندان ایرانی بهطور کافی مورد توجه قرار نگرفته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی مداخلات یکپارچه حرکتی و خودشفقتورزی بر افسردگی و هراس اجتماعی سالمندان مبتلا به درد مزمن انجام شد. نتایج این مطالعه میتواند مبنایی برای طراحی مداخلات جامع، فرهنگیمحور و مؤثر در ارتقای سلامت روان سالمندان و کاهش پیامدهای روانی ناشی از درد مزمن فراهم کند.
روش مطالعه
این پژوهش از نوع نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون-پسآزمون همراه با گروه کنترل در فصل بهار و تابستان سال 1403 انجام شد. جامعه آماری شامل کلیه سالمندان بالای ۶۰ سال شهر تهران بود که در مرکز مراقبت از سالمندان «یاس» اقامت داشتند. نمونهگیری بهصورت در دسترس انجام شد؛ به این معنا که از میان سالمندانی که در مرکز مذکور حضور داشتند و معیارهای ورود را دارا بودند، افراد واجد شرایط انتخاب شدند.
معیارهای ورود شامل داشتن درد مزمن بهمدت حداقل 3 ماه، توانایی انجام حرکات بدنی سبک، و رضایت آگاهانه برای شرکت در مطالعه بود.
معیارهای خروج شامل ابتلا به بیماریهای عصبی یا اسکلتیعضلانی محدودکننده، اختلالات شناختی، یا غیبت در بیش از 2 جلسه تمرینی بود.
برای تعیین حجم نمونه از نرمافزار جی پاور نسخه 3.1.7 استفاده شد. براساس اندازه اثر متوسط طبق معیار کوهن (0/25=f)، با توان آزمون 0/80 و سطح معناداری (0/05=a)، حجم نمونه موردنیاز برای آزمون تحلیل کوواریانس با چهار گروه و دو مرحله اندازهگیری، 40 نفر (10 نفر در هر گروه)، برآورد شد. برای جبران ریزش احتمالی 15درصد و افزایش توان آزمون، در مجموع 48 نفر (12 نفر در هر گروه)، در نظر گرفته شد. مقدار انتخابشده برای اندازه اثر (0/25=f)، معادل (0/059≈ η²)، است که نشاندهنده اثر کوچک تا متوسط است. پس از اخذ رضایتنامه کتبی و تکمیل فرم مشخصات، افراد واجد شرایط در پژوهش شرکت داده شدند. سپس تخصیص تصادفی به گروهها با روش بلوکی انجام شد. بلوکهای چهارتایی تشکیل شد و شرکتکنندگان بهصورت تصادفی در چهار گروه مساوی شامل گروه تمرین حرکتی، گروه تمرین شفقتبهخود، گروه مداخله ترکیبی و گروه کنترل تقسیم شدند. همچنین، غربالگری درد مزمن با استفاده از مقیاس دیداری درد، انجام شد. افرادی که نمره بالاتر از 4 از 10 را در این مقیاس کسب کردند بهعنوان دارای درد مزمن در نظر گرفته شدند.
ابزار گردآوری دادهها
درد مزمن
در این تحقیق جهت غربالگری نمونه آماری از مقیاس دیداری درد، استفاده شد. این ابزار یکی از مقیاسهای سنجش درد است که برای اولین بار در سال 1921 توسط هیز و پترسون، مورد استفاده قرار گرفت. این مقیاس اغلب در تحقیقات بالینی برای اندازهگیری شدت یا فراوانی علائم مختلف استفاده میشود. ابراهیمی و همکاران (1402)، در تحقیق خود همبستگی مقیاس دیداری درد با ابعاد مختلف پرسشنامه درد مک گیل را مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد بین مقیاس دیداری درد و ابعاد حسی (0/011=P؛ 0/543=r)؛ عاطفی (0/020=P؛ 0/549=r)؛ و ارزیابی (0/035=P؛ 0/538=r)؛ پرسشنامه درد مک گیل همبستگی معنیداری وجود دارد [29]. اکثر مطالعات نشان دادند مقیاس دیداری درد معتبر و پایا است. بنابراین، میتوان از این مقیاس در اندازهگیری درد بهعنوان یک ابزار معتبر استفاده کرد [30].
افسردگی
در این تحقیق بهمنظور سنجش میزان افسردگی از پرسشنامه افسردگی بک(BDI-ll)، استفاده شد. این پرسشنامه 21 سؤالی است که شدت علائم افسردگی را در مقیاس (0 تا 4) ارزیابی میکند. این آزمون یک ابزار غربالگری است که میتواند هم بهصورت مستقل و هم بهصورت گروهی تکمیل شود. حمیدی و همکاران (2015) دریافتند که نسخه ایرانی پرسشنامه افسردگی بک II ابزاری معتبر، پایا و کافی برای غربالگری افسردگی در سالمندان است، در تحقیق آنها، ضریب همبستگی درون طبقهای 0/81 محاسبه شد. ثبات داخلی آزمون نیز از روش آلفای کرونباخ و تنصیف بهترتیب 0/93 و 0/64 به دست آمد [31].
هراس اجتماعی
در این تحقیق بهمنظور سنجش هراس اجتماعی از سیاهه هراس اجتماعی، استفاده شد. این پرسشنامه بهمنظور ارزیابی فوبیای اجتماعی تهیه گردیده است. این پرسشنامه یک مقیاس خودسنجی 17 مادهای است که دارای 3 خردهمقیاس فرعی شامل؛ ترس (6 ماده)، اجتناب (7 ماده)، و ناراحتی فیزیولوژیکی (4 ماده)، است که هر ماده بر روی یک مقیاس 5 درجهای لیکرتی از به هیچوجه (0) تا بینهایت (4)، درجهبندی میشود. نسخه فارسی این مقیاس توسط عطری فرد و همکاران (1394)، ترجمه و مورد استقاده قرار گرفته است. نتایج تحلیل عاملی اکتشافی و موازی، ساختار 2 عاملی پرسشنامه هراس اجتماعی و نتایج تحلیل عاملی تأییدی، برازش بهتر ساختار 2 عاملی حاصل از تحلیل عاملی اکتشافی و ساختار 5 عاملی سازندگان این ابزار را با دادهها نشان داد [32]. همچنین، پایایی این پرسشنامه در تحقیق حسنوند عموزاد و همکارا (1395)، با استفاده از روش آلفای کرونباخ، ضریب اسپیرمن براون و آزمون باز آزمون بهترتیب 0/97، 0/97 و 0/82 گزارش شده است [33].
نحوه اجرا
پس از دریافت مجوز از کمیته اخلاق دانشگاه تهران و اخذ مجوز رسمی از مرکز سالمندان، مداخله طی 8 جلسه بهمدت 4 ماه (2 جلسه در هفته) اجرا شد. پیشآزمون پیش از شروع مداخلات و پسآزمون در پایان هفته چهارم انجام گردید. مداخلات گروه تمرین شفقتبهخود شامل 8 جلسه 30 دقیقهای براساس مدل (MSC)، بود که محتوای آن آموزش ذهنآگاهی، پذیرش هیجانهای دشوار، پرورش گفتوگوی درونی دلسوزانه و تمرین قدردانی از خود و زندگی بود. این جلسات توسط دو روانشناس بالینی مجرب و طبق دستورالعمل استاندارد برنامه MSC برگزار شدند [34]. مداخلات گروه تمرین حرکتی شامل تمرینات عصبی-عضلانی متشکل از 5 دقیقه گرمکردن، 25 دقیقه تمرینات مقاومتی و تعادلی، 5 دقیقه تمرین هوازی سبک و 5 دقیقه سرد کردن بود که شدت تمرینات بهصورت تدریجی و متناسب با توان سالمندان افزایش یافت و تحت نظارت مستقیم مربی آموزشدیده در محیط ایمن انجام شدند [35]. گروه ترکیبی هر دو نوع مداخله (تمرین حرکتی و آموزش شفقتبهخود) را بهصورت متناوب در طول 4 هفته دریافت کرد، بهگونهای که در هر هفته 1 جلسه تمرین حرکتی و 1 جلسه تمرین شفقتبهخود برگزار میشد. شرکتکنندگان گروه کنترل هیچگونه مداخلهای دریافت نکردند و تنها فعالیتهای روزمره خود را ادامه دادند؛ بااینحال، بهمنظور رعایت اصول اخلاقی، پس از پایان پژوهش خلاصهای از محتوای آموزشی برنامه شفقتبهخود در اختیار اعضای این گروه قرار گرفت (
جدول شماره 1).
تجزیهوتحلیل دادهها
برای تجزیهوتحلیل دادههای جمعآوریشده از آمار توصیفی و استنباطی استفاده شد. در بخش آمار توصیفی، شاخصهای مرکزی و پراکندگی ازجمله میانگین و انحرافمعیار بهکار رفتند. در بخش آمار استنباطی، جهت بررسی اثر مداخلات از تحلیل کوواریانس تکمتغیری و چندمتغیری استفاده شد. پیش از انجام آزمونها، مفروضههای نرمال بودن، همگنی واریانسها و همگنی ماتریسهای کوواریانس بهترتیب با آزمونهای شاپیرو-ویلک، لون و امباکس بررسی شدند. باتوجهبه حجم نسبتاً کوچک نمونهها، علاوهبر نتایج آزمون شاپیرو-ویلک، شاخصهای چولگی و کشیدگی و نمودارهای احتمال نرمال نیز مورد بررسی قرار گرفت تا تصمیمگیری دقیقتری درباره نرمال بودن دادهها انجام شود. کلیه تحلیلها با استفاده از نرمافزار آماری SPSS نسخه 26 انجام گرفت، همچنین، سطح معناداری در تمامی آزمونها برابر با (0/05≥P)، در نظر گرفته شد.
یافتهها
ویژگیهای جمعیتشناختی
اطلاعات توصیفی مربوط به ویژگیهای جمعیتشناختی شرکتکنندگان در
جدول شماره 2 ارائه شده است.

نتایج نشان داد میانگین سن سالمندان شرکتکننده در پژوهش 70/29 سال با انحرافمعیار 62/1 بود. میانگین وزن شرکتکنندگان 76/23 کیلوگرم با انحرافمعیار 3/22 و میانگین قد آنها 163/02 سانتیمتر با انحرافمعیار 2/72 گزارش شد؛ همچنین شاخص توده بدنی سالمندان برابر با میانگین 28/65 و انحرافمعیار 0/93 بود. بررسی میانگینهای چهار گروه نشان داد سالمندان گروه تمرین شفقتبهخود دارای میانگین سنی کمتر (1/76±67/17) و گروه تمرینات حرکتی دارای میانگین سنی بالاتر (1/85±72/25) بودند. شاخص توده بدنی در بین گروهها تفاوت زیادی نداشت و در محدوده طبیعی تا اضافهوزن قرار داشت (میانگین بین 27/7 تا 29/8). این نتایج بیانگر آن است که گروههای پژوهش از نظر شاخصهای جمعیتشناختی پایه، همگن بوده و تفاوت آماری معناداری بین آنها مشاهده نشد. آزمون آنووا یکطرفه برای مقایسه میانگین چهار گروه استفاده شد و نتایج نشان داد گروهها از نظر ویژگیهای جمعیتشناختی تفاوت معناداری ندارند، بنابراین همگن هستند (0/05<P).
نتایج آزمون شاپیروویلک نشان داد نمرات بهدستآمده در هر دو متغیر افسردگی (0/93=w؛ 12=df؛ 0/31=P)؛ و هراس اجتماعی (0/95=w؛ 12=df؛ 0/33=P)؛ در گروههای مداخله و کنترل از توزیع نرمال تبعیت میکنند. بنابراین، فرض نرمال بودن دادهها در هر دو متغیر تأیید شد (0/05<P). همچنین، نتایج آزمون لون برای بررسی همگنی واریانس ها نشان داد تفاوت معناداری بین گروه ها وجود ندارد؛ درنهایت، به منظور اطمینان از برابری میانگین های پایه در پیش آزمون، از آزمون تی مستقل استفاده شد. نتایج نشان داد در مرحله پیش آزمون، در متغیر افسردگی(0/39=P؛ 0/87=t46)، تفاوت معناداری و متغیر هراس اجتماعی (0/46=P؛ 0/74=t46) میان گروه ها وجود نداشت، بنابراین، اجرای تحلیل کوواریانس از نظر مفروضه های آماری قابل توجیه است. میانگین نمره متغیر افسردگی و متغیر هراس اجتماعی در
جدول شماره 3 قابلملاحظه است.

میانگین و انحرافمعیار نمره افسردگی در نمونههای این پژوهش در مرحله پیش آزمون 4/11±49/96 بود. همچنین میانگین و انحرافمعیار نمره هراس اجتماعی در نمونههای این پژوهش در مرحله پیشآزمون 4/10±50/11 گزارش شد. در مرحله پسآزمون، میانگین و انحرافمعیار نمرات افسردگی 3/65±43/24 و هراس اجتماعی 3/24±38/38 گزارش شد. بهطورکلی، مقادیر مشاهدهشده در پسآزمون نشاندهنده تفاوتهایی میان گروهها در هر دو متغیر است.
افسردگی
نتایج جدول شماره 4 تفاوت بین میانگینهای تعدیلشده گروههای مداخله و کنترل در متغیر افسردگی را نشان میدهد.

همانگونه که نتایج بیان میکند، تفاوت معناداری بین میانگین افسردگی گروههای پژوهش وجود دارد (%38/1 و %42/6 و 95%CI و 0/737=η² و 0/001>P و 40/27=F3.43). مقدار اندازه اثر (0/74=η²)، بیانگر سهم واریانس تبیینشده در مدل آماری است. همچنین نتایج آزمون تعقیبی بونفرونی نشان داد هر سه مداخله (شفقتبهخود، تمرینات حرکتی و ترکیبی) موجب کاهش معنادار افسردگی نسبت به گروه کنترل شدند (0/05≥P). ازسویدیگر، میانگین تعدیلشده افسردگی در گروه ترکیبی بهطور معناداری کمتر از دو گروه دیگر بود (0/05≥P). و گروه تمرینات حرکتی نیز کاهش بیشتری نسبت به گروه شفقتبهخود نشان داد (0/05≥P).
هراس اجتماعی
نتایج جدول شماره 5 تفاوت بین میانگینهای تعدیلشده گروههای مداخله و کنترل در متغیر هراس اجتماعی را نشان میدهد.

همانگونه که نتایج بیان میکند، تفاوت معناداری بین میانگین هراس اجتماعی گروههای پژوهش وجود دارد ([33/9-37/2]95%CI و 0/713=η² و 0/001>P و 35/57=F3.43)؛ بهطور مشخص، میانگین تعدیلشده هراس اجتماعی در گروههای مداخله (شفقتبهخود، تمرینات حرکتی و ترکیبی) بهصورت معناداری کمتر از گروه کنترل بود. همچنین، بیشترین کاهش مربوط به گروه مداخله ترکیبی بود که تفاوت آن با سایر گروهها نیز معنادار گزارش شد (0/05≥P). نتایج آزمون بونفرونی نشان داد هر سه مداخله باعث کاهش معنادار هراس اجتماعی نسبت به گروه کنترل شدند (0/05≥P). میانگین تعدیلشده هراس اجتماعی در گروه ترکیبی بهطور معناداری کمتر از دو گروه تمرین حرکتی و شفقتبهخود بود (0/05≥P).
بحث
پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی مداخلات یکپارچه حرکتی و شفقتبهخود بر افسردگی و هراس اجتماعی سالمندان مبتلا به درد مزمن انجام شد. نتایج نشان داد هر دو نوع مداخله، اعم از تمرینات حرکتی و آموزش شفقتبهخود، بهصورت معناداری موجب کاهش شاخصهای افسردگی و هراس اجتماعی در سالمندان شد. همچنین، ترکیب این دو مداخله بیشترین اثر را در بهبود متغیرهای روانشناختی شرکتکنندگان داشت. این یافتهها با نتایج مطالعات پیشین ازجمله هال و همکاران [38]، مدنی و همکاران [36]، حسینی و همکاران [15] و رضوانی و همکاران [37] همسو است..
هال و همکاران، با مرور سیستماتیک مطالعات انجامشده درخصوص فعالیت بدنی و شفقتبهخود نشان دادند درک بهتر از سازوکارهای این دو مؤلفه میتواند به بهبود کیفیت زندگی و ارتقای سلامت روانی سالمندان کمک کند [38]. همچنین، اردوغان و همکاران، با ترکیب تمرینات یوگا و آموزش شفقتبهخود دریافتند این مداخله دوگانه میتواند همزمان موجب افزایش شفقتبهخود و کاهش افسردگی شود [39]. همراستا با این یافتهها، نتایج پژوهش حاضر نیز نشان داد اجرای همزمان تمرینات حرکتی و آموزش شفقتبهخود میتواند اثربخشی بالاتری نسبت به اجرای مجزای هریک از این مداخلات داشته باشد. بررسیهای درونگروهی و بینگروهی نتایج نشان داد هر سه گروه مداخله در مقایسه با گروه کنترل، کاهش معناداری در سطوح افسردگی و هراس اجتماعی داشتند. درعینحال، گروه ترکیبی بیشترین میزان بهبود را در هر دو شاخص نشان داد. این یافته مؤید آن است که ترکیب مداخلات جسمانی و روانشناختی میتواند اثر همافزایی در بهبود وضعیت خلقی سالمندان داشته باشد. این نتیجه با مدلهای نظری تنظیم هیجان و ذهنآگاهی همراستا است؛ چراکه تمرینات جسمانی با افزایش ترشح اندورفین و بهبود خودکارآمدی بدنی و آموزش شفقتبهخود با ارتقای خودپذیری و کاهش خودانتقادگری، بهصورت مکمل بر بهبود خلق اثر میگذارند [40، 41].
ازسویدیگر، تحلیل جزئیتر نتایج نشان داد تمرینات حرکتی نسبت به شفقتبهخود در کاهش افسردگی مؤثرتر بودند، درحالیکه تفاوت معناداری میان دو گروه در متغیر هراس اجتماعی مشاهده نشد. این امر میتواند ناشی از ماهیت شناختیتر مؤلفه شفقتبهخود باشد که بیشتر بر ابعاد درونی، عاطفی و بازسازی شناختی تمرکز دارد [42، 43]. افزونبراین، تأثیر شفقتبهخود ممکن است به عوامل فردی مانند سن، شدت درد، انعطافپذیری روانشناختی و سطح حمایت اجتماعی وابسته باشد؛ عواملی که میتوانند شدت پاسخدهی افراد به مداخلات ذهنی را تعدیل کنند [44].
بهطورکلی، همسویی نتایج این پژوهش با پیشینه مطالعاتی نشان میدهد ترکیب تمرینات حرکتی و آموزش شفقتبهخود میتواند بهعنوان مداخلهای چندبعدی و جامع در بهبود سلامت روان سالمندان مبتلا به درد مزمن مورد استفاده قرار گیرد. این مداخله از طریق بهبود تنظیم هیجان، افزایش خودپذیری و تقویت احساس کارآمدی بدنی، میتواند به کاهش علائم افسردگی و هراس اجتماعی کمک کند. درعینحال، باید توجه داشت که یافتهها در چارچوب طراحی نیمهتجربی مطالعه تفسیر میشوند و دلالت علّی مستقیم ندارند. پیشنهاد میشود در پژوهشهای آینده از طراحیهای طولی با پیگیری بلندمدت و نمونههای متنوعتر استفاده شود تا پایداری و تعمیمپذیری اثرات مداخله بررسی گردد.
نتیجهگیری نهایی
نتایج پژوهش حاضر نشان داد هر سه مداخله آموزشی و تمرینی موجب کاهش معنادار افسردگی و هراس اجتماعی سالمندان مبتلا به درد مزمن شد. شدت این کاهش در گروه ترکیبی چشمگیرتر بود که بیانگر اثربخشی بالاتر مداخلات چندبعدی است. یافتهها در چارچوب طراحی نیمهتجربی تفسیر میشوند، اما نتایج نشان میدهد مداخله ترکیبی با دربرگرفتن ابعاد روانشناختی، فیزیولوژیک و اجتماعی میتواند به کاهش مؤلفههای مختلف افسردگی در سالمندان کمک کند. ازمنظر روانشناختی، آموزش شفقتبهخود احتمالاً از طریق افزایش پذیرش فردی، کاهش خودانتقادی و بهبود تنظیم هیجان به کاهش علائم افسردگی کمک کرده است.
ازسویدیگر، تمرینات حرکتی با فعالسازی سازوکارهای فیزیولوژیک ازجمله ترشح اندورفین، تنظیم سروتونین و بهبود کیفیت خواب و خلق، زمینهی کاهش علائم افسردگی را فراهم آوردهاند. به نظر میرسد ترکیب این دو رویکرد، همافزایی مؤثری در اثرگذاری بر هر دو بعد روانی و جسمانی افسردگی ایجاد کرده است. در متغیر هراس اجتماعی نیز الگوی مشابهی مشاهده شد. تمامی گروههای مداخله کاهش معناداری در هراس اجتماعی داشتند، اما مداخله ترکیبی بیشترین اثربخشی را نشان داد. این نتایج بیانگر آن است که مداخلات طراحیشده علاوهبر تأثیر بر تجربههای درونی افسردگی، بر جنبههای بینفردی و اجتماعی آن نیز اثرگذار بودهاند. آموزش شفقتبهخود احتمالاً با افزایش پذیرش اجتماعی، همدلی و کاهش خودقضاوتگری منفی، روابط اجتماعی سالمتری را تسهیل کرده است. همچنین، تمرینات حرکتی با ایجاد تعاملات گروهی و افزایش احساس تعلق اجتماعی، به بهبود ارتباطات و مشارکت اجتماعی کمک نمودهاند. ترکیب این دو نوع مداخله، با هدف قرار دادن همزمان ابعاد درونی (خودپذیری و تنظیم هیجان) و بیرونی (تعاملات اجتماعی و حمایت گروهی)، اثربخشی بیشتری در کاهش هراس اجتماعی ایجاد کرده است.
نکته مهم دیگر این است که در گروه کنترل هیچ تغییر معناداری در افسردگی یا هراس اجتماعی مشاهده نشد که نشان میدهد تغییرات حاصلشده در گروههای مداخله احتمالاً ناشی از اجرای برنامههای طراحیشده در این پژوهش بوده است. بااینحال، تفسیر نتایج باید در محدوده طراحی نیمهتجربی پژوهش باقی بماند و نباید به روابط علّی قطعی تعمیم داده شود. بهطورکلی، یافتههای پژوهش حاضر تأکید میکنند مداخلات چندبعدی شامل مؤلفههای روانشناختی (شفقتبهخود) و جسمانی- اجتماعی (فعالیت بدنی) میتوانند در کاهش علائم افسردگی و هراس اجتماعی سالمندان نقش مؤثری ایفا کنند. این مداخلات از طریق تقویت تنظیم هیجانی، افزایش خودپذیری، بهبود تعاملات اجتماعی و فعالسازی فرآیندهای عصبی- هورمونی، زمینهساز ارتقای سلامت روان و کیفیت زندگی سالمندان میشوند.
باوجوداین، پژوهش حاضر محدودیتهایی دارد که باید در تفسیر نتایج مورد توجه قرار گیرد؛ ازجمله محدودیتهای این پژوهش میتوان به اتکا بر پرسشنامههای خودگزارشی و احتمال سوگیری در پاسخها، کوتاهبودن دوره مداخله و نبود امکان بررسی تداوم اثرات در پیگیری بلندمدت و همچنین تأثیر شرایط محیطی مرکز سالمندان و تفاوتهای فردی شرکتکنندگان بر میزان مشارکت و اجرای دقیق مداخله اشاره کرد.
درنهایت، پیشنهاد میشود پژوهشهای آینده با استفاده از طرحهای طولی و نمونههای گستردهتر، اثرات پایدار مداخلات را بررسی کنند و همچنین با سنجش شاخصهای زیستی و روانفیزیولوژیک، مسیرهای اثرگذاری این مداخلات را روشنتر سازند. درمجموع، نتایج این مطالعه نشان میدهد ادغام مداخلات حرکتی و روانشناختی میتواند بهعنوان رویکردی جامع و عملی برای ارتقای سلامت روانی و کاهش افسردگی در سالمندان مورد توجه متخصصان سلامت، روانشناسان و برنامهریزان اجتماعی قرار گیرد.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
در این مطالعه علاوهبر اخذ کد اخلاق به شناسه (IR.UT.SPORT.REC.1402.091) و دارای تأییدیه کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه تهران، کلیه مجوزهای لازم از مرکز مراقبت سالمندان یاس واقع در شهر تهران و رضایت کتبی افراد اخذ شد.
حامی مالی
مقاله برگرفته از پایاننامه خانم الهه نوری در گروه علوم رفتاری و شناختی ورزشی، دانشکده علوم ورزشی و تندرستی، دانشگاه تهران است و هیچگونه کمک مالی از سازمانیهای دولتی، خصوصی و غیرانتفاعی دریافت نکرده است.
مشارکت نویسندگان
مفهومسازی: محبوبه غیور نجفآبادی، علی نصیری و الهه نوری؛ منابع: الهه نوری و زینب بهرامی؛ ویراستاری و نهاییسازی نوشته: علی نصیری، محبوبه غیور نجفآبادی و ایسیس کلی داس سانتوس؛ روششناسی، نگارش پیشنویس، تحقیق و بررسی، تحلیل، اعتبارسنجی، بصریسازی، نظارت و مدیریت پروژه: محبوبه غیور نجفآبادی و علی نصیری.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
تشکر و قدردانی
از مرکز مراقبت از سالمندان یاس و شرکتکنندگان محترم که با راهنمایی، حمایت و همکاری ارزشمند خود زمینه اجرای این پژوهش را فراهم کردند، قدردانی میشود.