مقدمه
فعالیت بدنی یکی از فاکتورهای تأثیرگذار در سالمندی سالم است و فقدان آن یکی از مهم‌ترین علل مشکلات سلامتی در سالمندان است [1]. علی‌رغم اظهارات و دستورالعمل‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، تنها 28 تا 34 درصد از سالمندان 60 سال و بالاتر در زمان فراغت در فعالیت بدنی شرکت می‌کنند [2]. سالمندان با سطح فعالیت بدنی پایین، بدون در نظر گرفتن متغیرهای جمعیت‌شناختی و بالینی، در مقایسه با افراد با سطوح متوسط/بالای فعالیت بدنی، شانس بیشتری برای مرگ‌ومیر دارند. همچنین فقدان فعالیت بدنی مناسب نقش مهمی در بروز بیماری‌های جسمی و روانی و افزایش هزینه‌های بهداشتی دارد [3، 4]. 
نظریه‌های مختلف در حوزه‌های روانشناسی سلامت، اجتماعی یا آموزشی برای درک تغییر رفتار سلامت براساس فرآیندهای روانی-اجتماعی مطرح شده است [5-8]. این نظریه‌ها در حوزه فعالیت بدنی برای شناسایی متغیرهای اصلی مرتبط با سطوح فعالیت بدنی در جمعیت‌های مختلف به کار گرفته شده است. سالمندان به‌دلیل سطوح پایین‌تر عملکرد فیزیکی، ذهنی و اجتماعی، نسبت به سایر گروه‌های سنی، خودکارآمدی، انتظارات پیامد و حمایت اجتماعی درک‌شده کمتری از خود نشان می‌دهند [9-11]. راویو و نتز به سطوح بالاتر خودکارآمدی، حمایت اجتماعی، انتظارات و ارزش پیامد به‌عنوان پیش‌بینی‌کننده‌ای قابل‌اعتماد برای فعالیت بدنی عمل در سالمندان اشاره می‌کنند [9]. محمدی زیدی و همکاران نیز در مطالعه خود به این نتیجه رسیدند که متغیرهای روانشناختی مانند خودکارآمدی، خودکارآمدی مقابله‌ای، انتظار پیامد و ادراک خطر در انجام منظم فعالیت بدنی نقش دارند [12]. نظریه شناختی اجتماعی بندورا عملکرد انسان را ناشی از تعامل سه مجموعه از عوامل روان‌شناختی (فردی)، محیط فیزیکی اجتماعی و رفتار می‌داند و تغییر در هر یک از سه عامل می‌تواند باعث تغییراتی در رفتار فعالیت بدنی سالمندان شود [13]. 
ازآنجایی‌که بخش بزرگی از جمعیت سالمندان فعالیت بدنی کافی ندارند و رفتار فعالیت بدنی مانند هر رفتار دیگری بسیار تحت تأثیر قالب‌های فرهنگی هر جامعه قرار دارد نیاز به بررسی فرایندهای شناختی و اجتماعی مربوط به مشارکت در فعالیت بدنی در جوامع مختلف مشهود است [14-17].
 باتوجه‌به اینکه مطالعات گذشته در سایر کشورها تأثیر عوامل شناختی را بر میزان فعالیت بدنی سالمندان نشان داده‌اند، ضرورت انجام این مطالعه در ایران با وجود آمار بالای بی‌تحرکی در میان سالمندان آن (بیش از50 درصد)، ازجمله سالمندان ساکن شهر اصفهان (83/ درصد) حس می‌شود [18، 19]. همچنین باتوجه‌به رسالت نظام سلامت در جهت کاهش بار مالی خدمات درمانی تحمیل‌شده به سالمندان و کاهش میزان ناتوانی و مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌ها این مطالعه با هدف بررسی تأثیر مداخله آموزشی مبتنی بر نظریه شناختی اجتماعی در افزایش میزان مشارکت سالمندان در فعالیت بدنی در شهر اصفهان اجرا گردید.

روش مطالعه
نوع تحقیق
مطالعه حاضر از نوع نیمه‌آزمایشی با گروه آزمایش و کنترل قبل و بعد است. به‌منظور استانداردسازی مراحل طراحی، اجرا و گزارش نتایج این مطالعه، طبق بیانیه کانسورت (استانداردهای تلفیقی گزارش آزمایش‌ها) ارائه گردید [20].

آزمودنی‌ها
 مطالعه حاضر بر روی 88 نفر از سالمندان ساکن شهر اصفهان در سال 1403 انجام شد. حجم نمونه محاسبه‌شده با سطح اطمینان 99% و توان 90%، (S) برآورد  انحراف‌معیار در گروه آزمایش و کنترل (56/05 و 43/38) و (برآورد تفاوت میانگین بین گروه آزمایش و کنترل (44 نمره) [21] در نظر گرفته شد. انتخاب نمونه‌ها با روش خوشه‌ای چند مرحله‌ای انجام گرفت. ابتدا مراکز اصفهان 1و 2 هرکدام به‌عنوان یک خوشه در نظر گرفته شدند. سپس لیست مراکز بهداشتی زیرمجموعه آن‌ها باتوجه‌به طبقه اقتصادی و اجتماعی مناطق در 5 گروه بسیار برخوردار (1، 5)، برخوردار (3، 4، 6، 13)، متوسط (7، 8، 9، 10)، محروم (2، 11، 12)، بسیارمحروم (14، 15) قرار گرفتند [22]، درنهایت با روش تصادفی ساده یک منطقه انتخاب شد. سپس با روش تصادفی نظام‌مند از مراکز تحت پوشش آن منطقه دو مرکز به‌صورت تصادفی به‌عنوان آزمایش و کنترل انتخاب شدند. در مراکز منتخب با روش نمونه‌گیری در دسترس در سامانه یکپارچه بهداشت (سیب) و کسب رضایت از افراد نمونه‌گیری به عمل آمد. برای هر گروه 40 نفر در نظر گرفته شد که با احتساب احتمال ریزش نمونه‌ها حین تحقیق نمونه آماری به 44 نفر افزایش یافت. جهت کاهش میزان خطا از کورسازی یک سویه افراد تحت مطالعه استفاده شد.

معیارهای ورود و خروج نمونه‌ها
معیارهای ورود به مطالعه شامل داشتن سن بالای 60 سال، توانایی برقراری ارتباط و مصاحبه، عدم ابتلا به بیماری‌های حاد یا ناتوان‌کننده و داشتن رضایت برای شرکت در مطالعه و معیارهای خروج شامل عدم تمایل به ادامه شرکت در مطالعه در هر زمانی و غیبت بیش از 2 جلسه در کلاس‌های آموزشی بود. 

روند اجرای تحقیق
با کسب مجوز، پس انتخاب حجم نمونه موردنظر و تقسیم تصادفی سالمندان به گروه آزمایش و کنترل، سالمندانی که تمایل خود را برای شرکت در مطالعه اعلام کردند، به‌صورت حضوری جهت تکمیل فرم رضایت آگاهانه و پرسش‌نامه پیش‌آزمون به مراکز دعوت شدند. پس از تکمیل پرسش‌نامه، اهداف برنامه برای گروه آزمایش توجیه شد و برای انتخاب مناسب راهبردها در هر مرحله، قبل از شروع آموزش از طریق پرسش‌وپاسخ نیازسنجی به عمل آمد. 
همچنین به سالمندان اطمینان داده شد هر زمان از ادامه مشارکت منصرف شوند می‌توانند بدون هیچ محدودیتی از مطالعه خارج گردند. باتوجه‌به بررسی‌های انجام‌شده درخصوص ویژگی‌های جامعه موردپژوهش، با درنظر گرفتن محدودیت‌های موجود و مطالعات قبلی برنامه آموزشی در قالب 6 جلسه 45 دقیقه‌ای، 1 روز در هفته به‌مدت 6 هفته به گروه آزمایش (44 نفر) ارائه گردید [21]. در 4 جلسه ابتدایی آموزش محتوای طراحی‌شده مبتنی بر روش‌های عنوان‌شده در طرح درس و راهبردهای مطرح‌شده درخصوص ارتقای سازه‌های خودکارآمدی، ارزش پیامد، انتظار پیامد و حمایت اجتماعی درک‌شده انجام گرفت.
در جلسه اول در مورد مشکلات و بیماری‌های شایع سالمندی بحث و گفت‌وگو شکل گرفت و با استفاده از روش بارش افکار ارتباط بین بیماری‌ها و عدم فعالیت بدنی توسط خود سالمندان مورد بحث قرار گرفت. در جلسات دوم و سوم جهت ارتقای خودکارآمدی، انتظار پیامد و ارزش پیامد، رفتار فعالیت بدنی در سنین سالمندی، انتظارات از انجام فعالیت بدنی، اصلاح باورهای غلط مطرح و مورد بحث قرار گرفت. گام‌های انجام فعالیت بدنی از مراحل ساده و فعالیت‌های کوچک تشریح شد. سالمندان فعال به‌عنوان الگوهای نقش، در مورد فعالیت بدنی خود صحبت کردند و مثال‌هایی از فعالیت بدنی سالمندان به‌صورت تصویر و فیلم نمایش داده شد. جهت ترغیب سالمندان، افرادی که تجربیات موفق درزمینه فعالیت بدنی (هر چند بسیار کوچک) داشتند مورد تشویق قرار گرفتند و درنهایت روش‌های آرام‌سازی شامل تنفس عمیق و شل کردن عضلات جهت کاهش استرس انجام فعالیت بدنی آموزش داده شد. در ادامه از سالمندان خواسته شد انتظارات خود را از انجام فعالیت بدنی الویت‌بندی کنند. 
بخشی از آموزش نیز از طریق ارسال متن‌های آموزشی به‌صورت روزانه 2 تا 3 پیامک به اعضای خانواده یا دوستان نزدیک سالمند درخصوص فوائد فعالیت بدنی و تقویت حمایت اجتماعی از سالمندان انجام گرفت. سپس در جلسه چهارم، از سالمندان درخواست شد یکی از اعضای خانواده یا دوستان نزدیک و صمیمی خود را جهت آموزش و ارتقای میزان حمایت اجتماعی به همراه بیاورند. 2 جلسه پایانی سالمندان درخصوص فعالیت بدنی و حرکات ورزشی مناسب توسط مربی متخصص مورد آموزش قرار گرفتند. سپس پسخوراند لازم درخصوص نحوه اجرای برنامه دریافت شد و هدیه‌ای جهت مشارکت در برنامه به آنان اهدا گشت. درنهایت 3 و 12 ماه پس از اجرای مداخله پرسش‌نامه‌های پس‌آزمون و پیگیری با دعوت مجدد سالمندان در گروه آزمایش و کنترل به‌صورت حضوری تکمیل شد. جهت رعایت اصول اخلاقی، بسته آموزشی در اختیار گروه کنترل نیز قرار گرفت.

نحوه اندازه‌گیری متغیرها
 ابزار جمع‌آوری داده‌ها پرسش‌نامه‌ای متشکل از سه بخش بود: بخش اول شامل 7 سؤال اطلاعات جمعیت‌شناختی و زمینه‌ای (سن افراد شرکت‌کننده، میزان تحصیلات، شغل، جنسیت، محل سکونت، وضعیت تأهل و میزان درآمد).
 بخش دوم پرسش‌نامه 12 سؤالی استاندارد فعالیت بدنی سالمندان (PASE) که توسط واشبورن و همکاران در سال 1993 جهت ارزیابی فعالیت بدنی سالمندان طراحی شد [23]؛ در ایران، روایی و پایایی این پرسش‌نامه را حاتمی و همکاران در سال 2023 با ضریب آلفای کرونباخ 0/94 تأیید کرده‌اند [24]. این پرسش‌نامه انواع فعالیت مانند اوقات فراغت افراد سالمند، وظایف خانه و خارج از منزل، ورزش‌های سبک، متوسط و شدید را در 3 بخش مورد ارزیابی قرار می‌دهد. بخش اول دارای 6 سؤال و مربوط به اوقات فراغت، بخش دوم دارای 3 سؤال و مربوط به فعالیت‌های منزل و بخش سوم دارای 3 سؤال و مربوط به فعالیت‌های شغل می‌باشد. مجموع امتیازات بین (0) تا (400) یا بالاتر ارزیابی می‌شود و سالمندان را براساس امتیاز کسب‌شده در سه گروه فعالیت کم، متوسط و شدید طبقه‌بندی می‌کند، بنابراین کسب امتیاز بیشتر معادل فعالیت بدنی بیشتر می‌باشد.
 بخش سوم، پرسش‌نامه محقق‌ساخته بررسی عوامل شناختی مؤثر بر فعالیت بدنی سالمندان براساس نظریه شناختی اجتماعی بود. مجموعه‌ای از سؤالات باتوجه‌به بررسی ادبیات و نظرات کارشناسان جمع‌آوری شد [25]. گروهی متشکل از 8 متخصص شامل 5 کارشناس آموزش بهداشت و 3 متخصص سالمند شناسی، روایی محتوایی پرسش‌نامه را در مرحله کیفی ارزیابی کردند. در مرحله کمی، پرسش‌نامه ازنظر شاخص اعتبار محتوایی (CVI) و نسبت اعتبار محتوا (CVR) مورد ارزیابی قرار گرفت. وضوح، سادگی و ارتباط سؤالات در ارزیابی CVI اندازه‌گیری شد (طبق نظر لاوشه  و باتوجه‌به تعداد کارشناسان، CVIهای بیشتر از 0/7 مورد تأیید قرار گرفت) [26]. از CVR نیز استفاده شد تا اطمینان حاصل شود که آیتم‌ها به بهترین شکل ممکن برای اندازه‌گیری فاکتورهای ذکرشده طراحی شده‌اند (طبق نظر ر والتز و باسل، CVRهای بیشتر از 0/75 قابل‌قبول است) [27]. شاخص روایی پرسش‌نامه با مقادیر (CVI>9/0, CVR>8/0) محاسبه گردید. همچنین برای اطمینان از روایی صوری، پیش‌نویس اول پرسش‌نامه توسط 15 سالمند که در این مطالعه شرکت نداشتند، 2 مرتبه به فاصله 1 ماه مورد ارزیابی قرار گرفت. درصورتی‌که هریک از موارد پرسش‌نامه ناواضح و یا درک آن دشوار بود، بازخوردهای ارائه‌شده توسط تیم تحقیق مورد بررسی و اصلاح قرار گرفت. درنهایت، آلفای کرونباخ (مقادیر بالای 0/7) [28] و ICC برای بررسی پایایی داده‌ها با مقادیر خودکارآمدی: (0/829=R)، (0/001>P و 0/995=ICC)، حمایت اجتماعی: (0/844=R)، (0/001>P و 0/989=ICC)،انتظار پیامد: (0/827=R)، (0/001>P و 0/988=ICC)، ارزش پیامد: (0/720=R)، (0/001>P و 0/958=ICC)، مورد تأیید قرار گرفت.  
نسخه نهایی پرسش‌نامه متغیرهای شناختی مشتمل بر 33 سؤال در سه بخش؛ خودکارآمدی با 10 سؤال و لیکرت 5 گزینه‌ای ( از اصلاً مطمئن نیستم تا کاملاً مطمئن هستم)، حمایت اجتماعی در دو بخش حمایت خانواده با 4 سؤال و حمایت دوستان با 5 و لیکرت 5 گزینه‌ای ( از هر گز تا هر روز) و انتظار و ارزش پیامد به‌صورت مجموعه‌ای از پیامدهای مثبت و منفی مورد انتظار از انجام فعالیت بدنی در سه زمینه فیزیکی (جسمی)، اجتماعی و خودارزیابی (روانی) در قالب 6 سؤال زمینه فیزیکی، 4 سؤال زمینه اجتماعی و 4 سؤال زمینه خودارزیابی با طیف لیکرت 5 گزینه‌ای ( از اصلاً احتمال ندارد تا احتمال آن خیلی زیاد  است) طراحی شد و از مشارکت‌کنندگان درخواست شد جهت بررسی ارزش پیامد در این بخش درجه اهمیتی را که برای هریک از این پیامدهای احتمالی قائل هستند را در یک طیف لیکرت 5 گزینه‌ای (از اصلاً اهمیت ندارد تا اهمیت آن خیلی زیاد است) مشخص نمایند. کسب نمره بیشتر به معنای امتیاز بالاتر در این پرسش‌نامه می‌باشد. 

نحوه تجزیه‌وتحلیل داده‌ها
 برای توصیف داده‌ها از میانگین، انحراف‌معیار و فراوانی استفاده شد. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارSPSS  نسخه 23 تجزیه‌وتحلیل شدند. جهت مقایسه دو گروه  از نظر متغیرهای جمعیت‌شناختی از آزمون کای اسکوئر استفاده شد. همچنین برای بررسی تأثیر آموزش در دو گروه از آزمون‌های تی مستقل، تحلیل واریانس چند متغیره، آنالیز واریانس با اندازه‌های مکرر و آزمون تعقیبی حداقل اختلاف معنادار (LSD) استفاده شد. سطح معنی‌داری برای آزمون LSD و کای‌اسکوئر 0/05 و برای سایر آزمون‌ها 0/001 در نظر گرفته شد.

یافته‌ها
میانگین سنی شرکت‌کنندگان بین 60 تا 80 سال بود (گروه آزمایش: 68/7±38/76 سال، گروه کنترل: 69/16±70/28 سال). اکثر شرکت‌کنندگان متأهل (گروه آزمایش: 77/3 درصد، گروه کنترل: 75 درصد)، بازنشسته (گروه آزمایش: 49/9 درصد، گروه کنترل: 45/5 درصد)، دارای درآمد متوسط (گروه آزمایش: 68/2 درصد، گروه کنترل: 54/5 درصد) و تحصیلات دانشگاهی (گروه آزمایش: 43/2 درصد، گروه کنترل: 40/9 درصد) بودند (جدول شماره 1).


نتایج آزمون تی مستقل حاکی از آن است که میانگین نمرات دو گروه در پیش‌آزمون تفاوت معنی‌داری نداشت (0/001>P). تحلیل کوواریانس چندمتغیره پس از بررسی فرض استقلال، توزیع نرمال و همگنی نشان داد تفاوت میانگین نمرات فعالیت بدنی، خودکارآمدی، حمایت اجتماعی درک‌شده، انتظارات پیامد و ارزش پیامد در پیگیری‌های 3 ماهه و 1 ساله بین دو گروه معنی‌داری داشت (0/001 پس از تأیید پیش‌فرض‌ها، تحلیل نتایج واریانس اندازه‌گیری‌های مکرر (Eta Squared>0/05) نشان داد میانگین نمرات پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری 1 سال بعد در گروه آزمایش، تفاوت معنی‌داری دارد (P-time<0/001)، اما در گروه کنترل تفاوتی نداشت. همچنین تغییرات میانگین نمرات گروه آزمایش در طول زمان روند افزایشی و معناداری دارد (P-intervention<0/001) و این نشان از تأثیر مثبت و معنادار برنامه آموزشی در گروه آزمایش می‌باشد. نوع عضویت فرد در گروه (آزمایش و کنترل) نیز در روند تغییرات مؤثر است، باتوجه‌به نتایج این مطالعه تغییرات میانگین نمرات در طول زمان تنها در گروه آزمایش قابل‌مشاهده است (P-interaction<0/001). اطلاعات تکمیلی در جدول شماره 2 قابل‌مشاهده می‌باشد.


در ادامه از آزمون LSD برای شناسایی تغییرات معنادار در میانگین نمرات متغیرها در سه مرحله (پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری) در گروه آزمایش استفاده شد. نتایج در جدول شماره 3، نشان‌دهنده مؤثر بودن برنامه آموزشی بر روی نمرات در گروه آزمایش می‌باشد (Eta Squared>0/5).


همچنین افزایش معنی‌دار میانگین نمرات فعالیت بدنی، خودکارآمدی، انتظار پیامد و ارزش پیامد بین هر سه مرحله قابل‌مشاهد می‌باشد (P>0/05). این تغییرات بین مراحل پس‌آزمون و پیگیری میانگین نمرات حمایت اجتماعی درک‌شده به‌طور معنی‌داری مشاهده نشد (0/643=P). بین میانگین نمرات متغیرهای خودکارآمدی، حمایت اجتماعی درک‌شده، انتظار و ارزش پیامد در مراحل پیش‌آزمون و پس‌آزمون و پیش‌آزمون و پیگیری، تغییرات معنی‌داری و افزایشی مشاهده شد (0/05>P) (جدول شماره 3).

بحث
 مطالعه حاضر جهت بررسی تأثیر مداخله آموزشی براساس متغیرهای شناختی خودکارآمدی، حمایت اجتماعی درک‌شده و انتظار پیامد و ارزش پیامد برای تبیین رفتار مشارکت در  فعالیت بدنی در نمونه‌ای از سالمندان ساکن در شهر اصفهان انجام شد. نتایج حاکی از تأثیر مثبت برنامه آموزشی در افزایش عوامل شناختی شامل خودکارآمدی، حمایت اجتماعی درک‌شده، انتظار و ارزش پیامد در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل و همچنین افزایش متغیر پیامد (فعالیت بدنی) در سالمندان شهر اصفهان بود.
نتایج نشان داد میانگین نمرات فعالیت بدنی گزارش‌شده در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل در ارزیابی‌های پس‌آزمون و پیگیری به‌طور معنی‌داری افزایش یافته است، این تأثیر را می‌توان در افزایش قابل‌توجه نمرات طی سه مرحله مشاهده کرد. یافته‌ها با مطالعه آیوت و همکاران در سال 2010 و اندرسون بیل و همکاران در سال 2011 مطابقت دارد و نشان دادند متغیرهای شناختی در تعیین سطح مشارکت سالمندان در فعالیت بدنی، رسیدن به درکی کامل‌تر از تأثیر عوامل شناختی و احتمال موفقیت مؤثر هستند [29، 30]، اما در مطالعه کینمونس و همکاران در سال 2008 جهت افزایش میزان فعالیت بدنی، در طی ارزیابی‌های 6 ماهه و 1 ساله، ارائه آموزش ساده به گروه کنترل و آموزش مبتنی بر نظریه به گروه آزمایش، تفاوت معناداری نداشتند و مداخله رفتاری مبتنی بر نظریه مؤثرتر از یک جزوه توصیه‌ای برای ارتقای فعالیت بدنی در یک گروه در معرض خطر نبود [31]. بنابراین در نظر گرفتن متغیرهای شناختی متناسب با گروه هدف و نیازهای بیان‌شده گروه هدف جهت انتخاب نظریه مناسب برای انجام مداخله بسیار حائز اهمیت است. یافته‌ها نشان می‌دهند اگرچه مداخلات رفتاری به تنهایی در افزایش رفتار فعالیت بدنی در سالمندان اثربخشی نشان داده‌اند، اما اثرات آن معمولاً متوسط بوده و اغلب ممکن است پایدار نباشد [32، 33]، شاید پایبندی به رفتار پایدار و منظم در سالمندان به‌دلیل داشتن بیماری‌ها و ناتوانی‌های ناشی از افزایش سن برخلاف جوانان چالشی‌تر باشد، پس استفاده از نظریه شناختی اجتماعی پایه و اساس نظری را ارائه می‌دهد که به‌عنوان انگیزه‌ای برای مجموعه قابل‌توجهی از ادبیات مستندکننده همبستگی‌ها و عوامل تعیین‌کننده تغییر رفتار سلامتی عمل کرده است [34].
نتایج نشان داد میانگین نمرات خودکارآمدی در گروه آزمایش در ارزیابی‌های 3 ماهه و 1 ساله پس از مداخله افزایش معنی‌داری داشت. افزایش خودکارآمدی می‌تواند برای افزایش مقدار فعالیت بدنی مفید باشد، زیرا به گفته بندورا، خودکارآمدی ساختار محوری در نظریه شناختی اجتماعی دارد و پیشنهاد می‌دهد تأثیر مستقیم و همچنین اثرات غیرمستقیم بر رفتار از طریق تأثیر بر سایر مؤلفه‌های مدل داشته باشد [35]. 
مک آلی و همکاران نیز گزارش کردند خودکارآمدی شاید یکی از پیوسته‌ترین همبستگی‌های گزارش‌شده از رفتار فعالیت بدنی و نتایج آن باشد [34]. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد خودکارآمدی ممکن است اثری بالاتر از سایر عوامل واسطه در این رابطه داشته باشد؛ به‌عنوان‌مثال، خودکارآمدی تأثیر مداخله فعالیت بدنی بر بالا رفتن از پله در سالمندان مبتلا به آرتروز زانو را توجیه کرد [36]. یافته‌های دیگر نیز مانند مطالعه اسنی هادا و همکاران نتایج این مطالعه و حقایق فوق را تأیید می‌کند و نشان می‌دهد افزایش یا دستکاری خودکارآمدی باعث افزایش سطح فعالیت بدنی یا پایبندی و حفظ آن می‌شود [37]. باتوجه‌به نتایج مطالعه حاضر و سایر مطالعات ذکرشده و باتوجه‌به اینکه در سنین بالاتر، درک فرد از تواناییش برای انجام فعالیت بدنی کاهش می‌یابد، مداخلاتی که با استفاده از استراتژی‌های ارتقای خودکارآمدی بتواند بر روی این فاکتور تأثیر بگذارد، می‌تواند میزان مشارکت افراد در فعالیت بدنی را ارتقا دهد.
در مطالعه حاضر همچنین تأثیر مداخله آموزشی بر افزایش نمرات حمایت اجتماعی درک‌شده در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل در پس‌آزمون و پیگیری 1 سال بعد نسبت به پیش‌آزمون قابل‌مشاهده است. شواهد همگرا در حوزه‌های مختلف عملکرد نشان می‌دهد حمایت اجتماعی تنها در صورتی تأثیرات مفیدی دارد که باور افراد را در مورد کارآمدی آن در مدیریت شرایط زندگی‌شان افزایش دهد [26]. نتایج افزایش فعالیت بدنی می‌تواند از برنامه‌ها و مداخلاتی باشد که فرصت‌های فعالیت بدنی را با تقویت حمایت اجتماعی افزایش می‌دهد [37]؛ به‌طور‌مثال در مطالعه دهقانی و همکاران، افزایش حمایت اجتماعی از سالمند با سطوح بالاتری از فعالیت بدنی همراه بود [21]. بااین‌حال، در مطالعه هاول، حمایت اجتماعی به‌طور قابل‌توجهی با فعالیت بدنی برای افراد مسن مرتبط نبود، به‌دلیل اینکه افزایش شبکه‌های اجتماعی برای سالمندان به افزایش مصرف غذا و شیرینی و کاهش تحرک منجر شده بود [38]. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت افزایش حمایت اجتماعی هدف‌دار و با تقویت و آموزش حمایت‌گران، می‌تواند در افزایش میزان مشارکت سالمندان در فعالیت‌ها همراه باشد.
سان و هیلسدن، در مطالعات خود اعلام کردند انتظارات و ارزش نتایج بالاتر با مشارکت بیشتر فعالیت بدنی مرتبط هستند [32، 39]. انتظار و ارزش پیامد مربوط به مشارکت فعالیت بدنی به جمعیت مورد بررسی بستگی دارد [40]. در مطالعه حاضر مطابق با مطالعه سان و هیلسدن، انتظارات و ارزش‌ها به‌‌طور معنی‌داری در برنامه آموزشی افزایش یافت و با فعالیت بدنی ارتباط مثبت داشت. یک توضیح احتمالی برای تأثیر برجسته‌تر انتظار و ارزش پیامد در فعالیت بدنی سالمندان ممکن است این باشد که افراد مسن معمولاً مشکلات سلامتی بیشتری دارند، بنابراین مزایای سلامتی انجام فعالیت بدنی برای آن‌ها مهم‌تر از جوان‌ترهاست. آن‌ها فعالیت بدنی خود را به‌دلیل انتظار به دست آوردن مزایای سلامتی افزایش می‌دهند [41] و اگر فردی صرفاً به‌دلیل بهبود سلامت جسمانی خود به یک برنامه فعالیت بدنی بپیوندد و به‌دلیل شدت یا مدت‌زمان کم فعالیت، این نتیجه حاصل نشود، ممکن است به احتمال زیاد شرکت را به‌طور کامل متوقف کند [40]. در مطالعه ویلیامز و همکاران که به بررسی مطالعات تجربی درخصوص تأثیر متغیر انتظار پیامد در فعالیت بدنی سالمندان پرداخته شد، مشخص شد انتظار پیامد بالاتر پیش‌بینی‌کننده فعالیت بدنی بالاتر است [41]. همچنین به گفته مک آلی‌، افرادی که خودکارآمدی فعالیت بدنی بالاتری دارند، احتمالاً انتظار نتایج مثبتی از فعالیت بدنی دارند و احتمال بیشتری دارد که از فعالیت بدنی لذت ببرند [42، 43]. 

نتیجه‌گیری نهایی
نتایج پژوهش نشان داد برنامه آموزشی براساس نظریه شناختی اجتماعی در این مطالعه بر فعالیت بدنی سالمندان تأثیر مثبت و معناداری داشته است. افزایش درک سالمند از توانایی خود در انجام فعالیت بدنی که ناشی از درک فرد از پیامدهای مثبت انجام رفتار است، درصورتی‌که از طرف دوستان و اعضای خانواده هم مورد حمایت قرار گیرد قطعاً می‌تواند در افزایش فعالیت بدنی سالمندان مؤثر باشد. باتوجه‌به هزینه کم، راحتی و کاربردی بودن این برنامه، استفاده از آن برای  ارتقای فعالیت بدنی در سالمندان مفید به نظر می‌رسد. 

پیشنهادات
در مطالعه حاضر باتوجه‌به محدودیت‌های محقق، موانع موجود جهت مشارکت بیشتر سالمندان مورد بررسی قرار نگرفت، پیشنهاد می‌شود در مطالعات آتی و مخصوصاً مطالعات کیفی، موانع موجود از دیدگاه سالمندان مورد بررسی قرار گیرد. 
همچنین باتوجه‌به حجم نمونه محدود در این مطالعه، پیشنهاد می‌شود این مطالعه در جمعیت‌های دیگر و در سایر سالمندان و یا سایر گروه‌های سنی سالمندی در جمعیت‌های مختلف مورد بررسی قرار گیرد. باتوجه‌به مشکلات سالمندان جهت شرکت در جلسات آموزشی حضوری، طراحی برنامه‌های کاربردی متناسب با گروه سالمندان و براساس نیاز آنان می‌تواند راهگشا باشد.
 همچنین پیشنهاد می‌شود در صورت امکان متغیرهای پیامد شامل شاخص‌های سلامت و بیماری و یا شاخص‌های روان‌شناختی مانند میزان افسردگی و شادکامی به‌عنوان پیامدهای فعالیت بدنی در این گروه‌ها مورد بررسی قرار گیرد.

ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه براساس استانداردهای اخلاقی اعلامیه هلسینکی سال 2013 اجرا گردید و در کمیته اخلاق معاونت پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با شناسه اخلاق (IR.MUI.RESEARCH.REC.1401.288) تصویب شد. 

حامی مالی
این مقاله حاصل پایان‌نامه کارشناسی ارشد در زمینه آموزش بهداشت و ارتقای سلامت می‌باشد. پژوهش حاضر تحت حمایت مالی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان انجام شد. 

مشارکت نویسندگان
مفهوم‌سازی و مدریت پژوهش: زهره فتحیان دستجردی؛ روش‌شناسی، اعتبارسنجی و بصری‌سازی: محمدجواد طراحی؛ تحلیل، تحقیق و بررسی، منابع، نگارش پیش‌نویس و ویراستاری و نهایی‌سازی نوشته: زهرا مردانی؛ تأمین مالی: دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.

تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.

تشکر و قدردانی
نویسندگان از کارکنان و سالمندان درگیر در این مطالعه سپاس‌گزاری می‌کنند.
 

References

1. Anuar R, Imani DR, Norlinta SNO. Pengaruh latihan fisik terhadap kebugaran lansia dalam masa pandemi Covid-19: Narrative review. FISIO MU Physiother Evidences. 2021; 2(2):95-106. [DOI:10.23917/fisiomu.v2i2.13978]
2. Chodzko-Zajko W, Schwingel A, Park CH. Successful Aging: The Role of Physical Activity. American Journal of Lifestyle Medicine. 2009; 3(1):20-8. [DOI:10.1177/1559827608325456]
3. Gomes IC, Tavares VD de O, Oliveira Neto L, Agrícola PMD, Jenkins M, Smith L, et al. Associations between levels of physical activity and mortality in older adults: A prospective cohort study. Sport Science and Health. 2022; 18(3):1061-70. [DOI:10.1007/s11332-021-00891-z]
4. Zhang J, Li B. The association between direct health costs related to non-communicable diseases and physical activity in elderly people. Journal of Prevention. 2024; 1-12. [DOI:10.1007/s10935-024-00808-9] [PMID]
5. Rosenstock IM. Historical origins of the health belief model. Health Education Behavior. 1974; 2(4):328-35. [DOI:10.1177/109019817400200403]
6. Ajzen I. The theory of planned behavior. Organization Behaviors Human Decision Processing. 1991; 50(2):179-211. [DOI:10.1016/0749-5978(91)90020-T]
7. Prochaska JO, DiClemente CC. Transtheoretical therapy: Toward a more integrative model of change. Psychotherapy. 1982; 19(3):276-88. [DOI:10.1037/h0088437]
8. Bandura A. Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychology Review. 1977; 84(2):191-215. [DOI:10.1037/h0088437]
9. Netz Y, Raviv S. Age Differences in Motivational Orientation Toward Physical Activity: An Application of Social-Cognitive Theory. Journal of Psychology. 2004; 138(1):35-48. [DOI:10.3200/JRLP.138.1.35-48] [PMID]
10. Anderson ES, Winett RA, Wojcik JR, Williams DM. Social cognitive mediators of change in a group randomized nutrition and physical activity intervention: Social support, self-efficacy, outcome expectations and self-regulation in the guide-to-health trial. Journal of Health Psychology. 2010; 15(1):21-32. [DOI:10.1177/1359105309342297] [PMID]
11. White SM, Wójcicki TR, McAuley E. Social cognitive influences on physical activity behavior in middle-aged and older adults. Journal of Gerontology B Psychology Sciences Social Sciences. 2012; 67(1):18-26. [DOI:10.1093/geronb/gbr064] [PMID]
12. Mohammadi Zeidi I, Morshedi H, Shokohi A. Predicting psychological factors affecting regular physical activity in hypertensive patients: Application of health action process approach model. Nursing Open. 2020; 8(1):442-52. [DOI:10.1002/nop2.645] [PMID]
13. McAuley E, Blissmer B. Self-efficacy determinants and consequences of physical activity. Exercise and Sport Sciences Reviews. 2000; 28(2):85-8. [PMID]
14. Hamrik Z, Sigmundová D, Kalman M, Pavelka J, Sigmund E. Physical activity and sedentary behaviour in Czech adults: Results from the GPAQ study. European Journal of Sport Sciences. 2014; 14(2):193-8. [DOI:10.1080/17461391.2013.822565] [PMID]
15. Mudrak J, Stochl J, Slepicka P, Elavsky S. Physical activity, self-efficacy, and quality of life in older Czech adults. European Journal of Ageing. 2016; 13(1):5-14. [DOI:10.1007/s10433-015-0352-1] [PMID]
16. Ulijaszek SJ, Koziel S. Nutrition transition and dietary energy availability in Eastern Europe after the collapse of communism. Economics Human Biology. 2007; 5(3):359-69. [DOI:10.1016/j.ehb.2007.08.007] [PMID]
17. Suh SR, Lee JH. Effects of a physical activity program based on social cognitive theory for old-old women with knee osteoarthritis. Journal of Korean Academy Psychiatry Mental Health and Nursing. 2021; 30(3):278-92. [DOI:10.12934/jkpmhn.2021.30.3.278]
18. Kazemi Karyani A, Karmi Matin B, Soltani S, Rezaei S, Soofi M, Salimi Y, et al. Socioeconomic gradient in physical activity: Findings from the PERSIAN cohort study. BMC Public Health. 2019; 19(1):1-11. [DOI:10.1186/s12889-019-7715-z0] [PMID]
19. Eshaghi SR, Shahsanai A, Mellat Ardakani M. Assessment of the physical activity of elderly population of Isfahan, Iran. Journal of Isfahan Medicine School. 2011; 29(147):939-46. [Link]
20. Cuschieri S. The CONSORT statement. Saudi Journal of Anaesthesia. 2019; 13(1):27-30. [DOI:10.4103/sja.SJA_559_18] [PMID]
21. Dehghani A, Karami M, Rezaeipandari H, Jambarsang S, Rahmati Andani M, Professor A. Effectiveness of physical activity educational program based on self-regulatory theory on the quality of life among the elderly. Tolooebehdasht. 2022; 20(6):58-72. [DOI:10.18502/tbj.v20i6.8958l]
22. Nooraie H, Shafie F. Investigating the Relationship between Socio-Economic Poverty and Physical-Functional Deprivation in Isfahan. Geographia Environmental Plan. 2020; 31(3):61-78. [DOI:10.22108/GEP.2020.118816.1194]
23. Washburn RA, Smith KW, Jette AM, Janney CA. The physical activity scale for the elderly (PASE): Development and evaluation. Journal of Clinical Epidemiology. 1993; 46(2):153-62. [DOI:10.1016/0895-4356(93)90053-4] [PMID]
24. Hatami O, Aghabagheri M, Kahdouei S, Nasiriani K. Psychometric properties of the Persian version of the physical activity scale for the elderly (PASE). BMC Geriatrics. 2021;21(1):1-9. [DOI:10.18502/ehj.v9i1.13107]
25. Shirvani H, Sanaeinasab H, Tavakoli R, Saffari M, Khalaji k, Me’mar S. The effect of a social cognitive theory-based educational intervention on the physical activity of female adolescents. Iranian Journal of Health Education and Health Promotion. 2017; 4(4):309-18. [DOI:10.18869/acadpub.ihepsaj.4.4.309]
26. Ayre C, Scally AJ. Critical values for lawshe’s content validity ratio. Measurement Evaluation Counseling Development. 2014; 47(1):79-86. [DOI:10.1177/0748175613513808]
27. Yaghmale F. Content Validity And Its Estimation. Journal of Medicine and Education. 2003; 3(1):25-7. [DOI:10.22037/jme.v3i1.870]
28. Cronbach LJ. Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika. 1951; 16(3):297-334. [DOI:10.1007/BF02310555]
29. Ayotte BJ, Margrett JA, Hicks-Patrick J. Physical activity in middle-aged and young-old adults: the roles of self-efficacy, barriers, outcome expectancies, self-regulatory behaviors and social support. Journal of Health and Psychology. 2010; 15(2):173-85. [DOI:10.1177/1359105309342283 ‏] [PMID]
30. Anderson-Bill ES, Winett RA, Wojcik JR, Williams DM. Aging and the social cognitive determinants of physical activity behavior and behavior change: Evidence from the guide to health trial. Journal of Aging Research. 2011; 2011:505928. [DOI:10.4061/2011/505928] [PMID]
31. Kinmonth AL, Wareham NJ, Hardeman W, Sutton S, Prevost AT, Fanshawe T, et al. Efficacy of a theory-based behavioural intervention to increase physical activity in an at-risk group in primary care (ProActive UK): A randomised trial. Lancet. 2008; 371(9606):41-8. [DOI:10.1016/S0140-6736(08)60070-7] [PMID]
32. Hillsdon M, Foster C, Thorogood M, Kaur A, Wedatilake T. Interventions for promoting physical activity. Cochrane Database Systematic Review. 2005; 2005(1):CD003180. [DOI:10.1002/14651858.CD003180.pub2.] [PMID]
33. Van Der Bij AK, Laurant MGH, Wensing M. Effectiveness of physical activity interventions for older adults-A review. Americal Journal of Preventive Medicine. 2002. [DOI:10.1016/S0749-3797(01)00413-5] [PMID]
34. Mcauley E, Szabo A, Gothe N, Olson EA. Self-efficacy: Implications for physical activity, function, and functional limitations in older adults. American Journal of Lifestyle Medicine. 2011;5(4):361-9. [DOI:10.1177/1559827610392704] [PMID]
35. Bandura A. Health promotion from the perspective of social cognitive theory. Psychology and Health. 1998; 13(4):623-49. [DOI:10.1080/08870449808407422]
36. Rejeski WJ, Ettinger WH, Martin K, Morgan T. Treating disability in knee osteoarthritis with exercise therapy: A central role for self-efficacy and pain. Arthritis Care and Research. 1998; 11(2):94-101. [DOI:10.1002/art.1790110205] [PMID]
37. Sniehotta FF, Scholz U, Schwarzer R, Fuhrmann B, Kiwus U, Völler H. Long-term effects of two psychological interventions on physical exercise and self-regulation following coronary rehabilitation. International Journal of Behaviors and Medine. 2005; 12(4):244-55. [DOI:10.1207/s15327558ijbm1204_5] [PMID]
38. Howell BM. Interactions between diet, physical activity, and the sociocultural environment for older adult health in the urban subarctic. Journal of Community and Health. 2020; 45(2):252-63. [DOI:10.1007/s10900-019-00737-3] [PMID]
39. Son JS, Kerstetter DL, Mowen AJ, Payne LL. Global self-regulation and outcome expectations: Influences on constraint self-regulation and physical activity. Journal of Aging Physics Act. 2009; 17(3):307-26. [DOI:10.1123/japa.17.3.307] [PMID]
40. Wójcicki TR, White SM, McAuley E. Assessing outcome expectations in older adults: The multidimensional outcome expectations for exercise scale. Journals Gerontology Series B Psychology Science Social and Science. 2009; 64(1):33-40. [DOI:10.1093/geronb/gbn032] [PMID]
41. Williams DM, Anderson ES, Winett RA. A review of the outcome expectancy construct in physical activity research. Annals Behavior and Medicine. 2005; 29(1):70-9. [DOI:10.1207/s15324796abm2901_10] [PMID]
42. McAuley E, Jerome GJ, Elavsky S, Marquez DX, Ramsey SN. Predicting long-term maintenance of physical activity in older adults. Prevention and Medicine. 2003; 37(2):110-8.  [DOI:10.1016/S0091-7435(03)00089-6] [PMID]
43. Bandura A. Health promotion by social cognitive means. vol. 31, health education and behavior. New York: Sage Publications; 2004. [DOI:10.1177/1090198104263660] [PMID]