مقدمه
جمعیت سالمندان جهان به دلایلی، مانند افزایش امید به زندگی، کاهش مرگ ناشی از بیماری‌ها و کاهش موالید به‌سرعت در حال افزایش است [1]. تعداد افراد 60 سال و بالاتر تا سال 2030 به حدود 1/4 میلیارد و تا سال 2050 به حدود 2 میلیارد نفر خواهد رسید [2]. افزایش جمعیت با سرعتی بی‌سابقه رخ داده و در دهه‌های آینده، به‌ویژه در کشورهای در‌حال‌توسعه، سرعت بیشتری خواهد گرفت. جمعیت سالمندان ایران به‌عنوان یکی از کشورهای در‌حال‌توسعه، با سرعت بالایی در حال افزایش بوده و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2050 حدود 30 درصد از جمعیت ایران را افراد 60 سال و بالاتر تشکیل دهند [3].
بالا رفتن سن با بروز تغییرات ساختاری و عملکردی در فرد سالمند همراه است و بروز این تغییرات ممکن است باعث کاهش تدریجی در توانایی‌های فیزیکی و شناختی فرد سالمند شده و شیوع بیماری‌های مزمن و حاد در آن‌ها افزایش ‌یابد؛ به‌طوری‌که حدود 75 درصد از سالمندان بالای 60 سال، حداقل از 1 بیماری و نزدیک به 50 درصد آنان از 2 بیماری مزمن رنج می‌برند [4، 5]. به دلیل بیماری‌های ناشی از سالمندی، افراد سالمند نسبت به سایر گروه‌های سنی، بزرگ‌ترین گروه مصرف‌کنندگان دارو محسوب می‌شوند. به‌طوری‌که به‌طور متوسط هر فرد سالمند از 5/4 داروی تجویزی و 2/1 داروی غیرتجویزی استفاده می‌کند و در هر سال تقریباً 12 تا 17 تجویز دارد [6]. پژوهش حیدر و همکاران در سوئد نشان داد 88/5 درصد سالمندان مورد‌مطالعه دارو مصرف می‌کنند و میانگین تعداد دارو‌های مصرفی 4/4 قلم دارو در روز بود و تعدد دارویی (مصرف هم‌زمان 5 دارو یا بیشتر) در 42/2 درصد سالمندان مشاهده شد [7].
در مطالعه احمدی و همکاران میانگین مصرف روزانه دارو در سالمندان 3/4 قلم در روز بود و 40 درصد نمونه‌ها بیش از 3 قلم دارو در روز مصرف می‌کردند [8]. بیماری‌های مزمن، مصرف داروهای متعدد به همراه تغییرات فیزیولوژی، باعث آسیب‌پذیری سالمندان نسبت به آثار سوء دارو‌درمانی می‌شود؛ در‌نتیجه سالمندان نسبت به سایر گروه‌های سنی دچار عوارض دارویی بیشتری می‌شوند [9]. عوارض جانبی شایع داروها، شامل علائم گوارشی، سرگیجه، کاهش تمرکز، تاری دید، خستگی و خواب‌آلودگی است. این عوارض از فردی به فرد دیگر متفاوت بوده و می‌توانند خفیف تا شدید بوده و جنبه‌های مختلف زندگی روزانه فرد، از‌جمله کار کردن، مطالعه کردن و رانندگی را تحت تأثیر قرار دهند [10].
در جامعه معاصر، رانندگی یک فعالیت پایه در زندگی روزانه فرد بوده و امری مهم برای کار، زندگی اجتماعی، تفریح، فعالیت‌های آموزشی، اقتصادی، خلاقیتی و دیگر جنبه‌هاست و برای زندگی مستقل فرد ضرورت دارد [11، 12]. در تمامی رانندگان، به‌ویژه رانندگان سالمند، رانندگی تحت تأثیر داروها، می‌تواند عامل خطر مهمی برای حوادث ترافیکی باشد [13]؛ زیرا رانندگی رفتار پیچیده‌ای است که به جریانی مستمر از پردازش اطلاعات، مهارت‌های حرکتی، شناختی و مهارت‌های روان حرکتی نیاز دارد [12، 14] و مصرف برخی از داروها به دلیل اثر بر عملکرد سیستم عصبی مرکزی، می‌تواند مهارت‌های رانندگی را دستخوش تغییر ساخته و ایمنی ترافیک را به خطر بیندازد [15، 16]. داروها از سویی با درمان بیماری زمینه‌ای روی عملکرد رانندگی تأثیر مثبتی می‌گذارند و از سوی دیگر، عوارض جانبی دارو ممکن است رانندگی را مختل ساخته و خطر حوادث ترافیکی را افزایش دهند [17]. طبق گزارش سازمان ایمنی حمل‌و‌نقل جاده‌ای آمریکا، رانندگانی که از داروهای پزشکی با اثر منفی بر عملکرد رانندگی استفاده می‌کنند، 1/2 تا 7/5 برابر رانندگان دیگر در معرض خطر حوادث ترافیکی قرار دارند [18]. 
درصد زیادی از افراد کهنسال، مبتلا به اختلالات روانی هستند و به‌طور معمول روان‌درمانی دارویی به‌منظور درمان و کنترل اختلالات روانی آن‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. شایع‌ترین داروهای مصرفی جهت درمان مشکلات روانی در سالمندان شامل داروهای ضدافسردگی‌، ضد‌اضطراب و خواب‌آورها و آرام‌بخش‌ها هستند. مطالعات انجام‌شده نشان می‌دهد داروهایی، مانند ضدافسردگی‌ها، بنزودیازپین‌ها و خواب‌آورهای غیر‌بنزودیازپینی [19، 20] می‌توانند بر تعدادی از عملکردهای مغز مانند تمرکز، شناخت، بینایی و زمان واکنش راننده [21]، پردازش اطلاعات، حل مسئله و فرایند تصمیم‌گیری که برای رانندگی ایمن موردنیاز هستند، اثر گذاشته و منجر به بروز حادثه ترافیکی شوند [22]. اثرات اختلالی داروهای مختلف بر ایمنی ترافیک، بر‌اساس مکانیسم عمل ماده مؤثره آن‌ها متفاوت است، اما اغلب با ایجاد اثرات تسکینی، خواب‌آلودگی، افت فشار خون، تاری دید و سرگیجه، توانایی رانندگی ایمن فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهند [23].
با‌توجه‌به روند رو به رشد جمعیت سالمندان در ایران و افزایش شیوع بیماری‌های مزمن و اختلالات روان‌پزشکی در این گروه، استفاده از داروهای روان‌پزشکی به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین روش‌های درمانی، به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. این در حالی است که بسیاری از این داروها اثرات جانبی قابل‌توجهی بر توانایی‌های شناختی، حسی و حرکتی افراد دارند و می‌توانند بر ایمنی رانندگی تأثیر منفی بگذارند. افزایش خطر حوادث ترافیکی ناشی از مصرف داروهای اثرگذار بر سیستم عصبی مرکزی، ضرورت بررسی دقیق‌تر این موضوع را دوچندان می‌کند. با‌توجه‌به اینکه تاکنون مطالعه‌ای در ایران در خصوص شیوع تجویز داروهای اثرگذار بر رانندگی در سالمندان (به‌عنوان یکی از گروه‌های آسیب‌پذیر در حوادث ترافیکی)، انجام نشده است، مطالعه حاضر با هدف بررسی الگوی تجویز داروهای روان‌پزشکی اثرگذار بر رانندگی در سالمندان شهر تبریز در سال 1401 انجام شد. انجام این مطالعه می‌تواند به شناسایی الگوهای تجویز و تدوین برنامه‌های مداخله‌ای برای کاهش مخاطرات ترافیکی در سالمندان کمک کند.

روش‌ مطالعه
مطالعه حاضر، یک مطالعه توصیفی‌تحلیلی از نوع مقطعی است که در سال 1401 در استان آذربایجان شرقی، تبریز انجام شد. آذربایجان شرقی، ششمین استان پر‌جمعیت ایران محسوب می‌شود. تبریز، مرکز استان آذربایجان شرقی و بزرگ‌ترین شهر شمال غربی ایران است. این شهر با نزدیک به 2 میلیون نفر جمعیت، از بزرگ‌ترین شهرهای ایران به شمار می‌رود. تعداد سالمندان ساکن شهر تبریز حدود 170 هزار نفر است. تصویر شماره 1، هرم سنی جمعیت سالمندان شهر تبریز را به تفکیک جنسیت نشان می‌دهد.

جهت انجام این مطالعه، نسخه‌های مربوط به داروهای روان‌پزشکی که از فروردین سال 1400 تا فروردین سال 1401 برای سالمندان شهر تبریز تجویز شده بودند، مورد بررسی قرار گرفتند. داده‌های مورد‌استفاده در این مطالعه از سازمان تأمین اجتماعی ایران تأمین شد. سازمان تأمین اجتماعی یکی از قدیمی‌ترین سازمان‌های تأسیس شده در کشور به شمار می‌آید که بیشترین سهم را در ایران نسبت به سایر بیمه‌گذاران داراست. سازمان تأمین اجتماعی در ایران شامل کارگران، کارمندان حقوق‌بگیر و افراد خوداشتغال است که به‌صورت داوطلبانه در آن ثبت‌نام می‌کنند. این سازمان غیردولتی، صرفاً از‌طریق مشارکت‌هایی که توسط دولت، کارفرمایان، بیمه‌شدگان و سایر طرف‌های مشارکت‌کننده تأمین می‌شود، فعالیت می‌کند.
در این مطالعه، معیارهای ورود شامل تمام نسخه‌های سازمان تأمین اجتماعی در سال 1401 با حداقل یک قلم داروی سایکوتروپ و نسخه‌های نوشته‌شده توسط پزشکان در شهر تبریز بود. معیارهای خروج نسخه‌های شامل داروهای غیر‌سایکوتروپ و داده‌های ناقص یا مربوط به دوره خارج از 1401 بود. تعداد کل نسخه‎های تجویز‌شده 276612 مورد بود که پس از کنار گذاشتن داده‌های مربوط به سایر گروه‌های سنی و نیز حذف افراد با اطلاعات ناقص (افراد با کد ملی اشتباه)، 55285 مورد به‌صورت تمام‌شماری وارد مطالعه شدند. 

طبقه‌بندی داروهای روان‌پزشکی
ابتدا نسخ داروهای روان‌پزشکی اخذ‌شده از سازمان تأمین اجتماعی، مورد بررسی قرار گرفت و فهرست داروهای روان‌پزشکی با استفاده از دارونامه ایران و منابع روان‌پزشکی کاپلان، سادوک و آکسفورد، به 6 دسته کلی تقسیم شدند: ضدافسردگی‌ها، داروهای ضدروان‌پریشی، ضداضطراب‌ها، تثبیت‌کننده‌های خلق، محرک‌ها و سایر داروهایی که به‌طور خاص طبقه‌بندی نشده بودند. 
جهت تعیین سطح اثر داروهای روان‌پزشکی بر عملکرد رانندگی، از سیستم طبقه‌بندی داروهای اثرگذار بر رانندگی که توسط هرزندجدیدی و همکاران توسعه یافته بود، استفاده شد. در مطالعات انجام‌شده توسط هرزندجدیدی و همکاران [24، 25]، داروهای دارونامه ایران با الگوگیری از سیستم‌ طبقه‌بندی دارویی DRUID از‌نظر سطح اثر در رانندگی به 4 دسته تقسیم شده بودند: سطح صفر (داروهای بدون اثرات نامطلوب بر رانندگی)، سطح 1 (داروهای با اثرات نامطلوب خفیف بر رانندگی)، سطح 2 (داروهای با اثرات نامطلوب متوسط ​​بر رانندگی) و سطح 3 (داروهای با اثرات نامطلوب شدید بر رانندگی) [24].

روش آماری
در این مطالعه، 3 سطح متغیر مورد بررسی قرار گرفتند: 1. متغیرهای مربوط به سالمندان (جنسیت و سن): سالمندان براساس جنسیت به 2 گروه مرد و زن و بر‌اساس محدوده سنی به 3 گروه سالمندان جوان، میانسال و پیر تقسیم شدند. 2. متغیرهای مربوط به داروهای روان‌پزشکی (نام دارو، نوع داروی روان‌پزشکی و سطح اثر دارو بر رانندگی). 3. متغیر مربوط به تخصص پزشکان. پزشکان بر‌اساس تخصص به 7 گروه مختلف طبقه‌بندی شدند: قلب، پزشکان عمومی، نورولوژیست‌ها، جراحان مغز و اعصاب، متخصصین داخلی، روان‌پزشکان و جراحان.
در این مطالعه، متغیر وابسته، شامل متغیرهای مربوط به داروها و متغیرهای مستقل شامل متغیرهای مربوط به سالمندان و پزشکان بود. جهت تحلیل داده‌ها از نرم افزار آماری Stata نسخه 17 استفاده شد. جهت توصیف داده‌های کیفی از فراوانی (درصد) و برای داده‌های کمی از میانگین (انحراف‌معیار) استفاده شد. جهت بررسی ارتباط بین متغیرهای مستقل و وابسته از آزمون کای‌اسکوئر استفاده شد. سطح معناداری آماری کمتر از 5 درصد در نظر گرفته شد.

یافته‌ها
در این مطالعه، از بین 55285 نسخه تجویز‌شده برای سالمندان تبریز در سال 1401، 64/38 درصد نسخه‌ها مربوط به زنان و 35/62 درصد مربوط به مردان بود. میانگین سنی سالمندان 7/61±64/34 سال محاسبه شد. طبق نتایج مطالعه، از 55285 داروی روان‌پزشکی تجویز‌شده برای سالمندان در سال 1401، 35/26 درصد از نوع ضد‌افسردگی، 22/69 درصد از نوع ضد‌اضطراب، 12/25 درصد از نوع ضد‌روان‌پریشی، 3/85 درصد تثبیت‌کننده خلق، 0/16 درصد داروی محرک و مابقی (25/79 درصد) مربوط به سایر داروهای روان‌پزشکی بودند (تصویر شماره 2).

همچنین نتایج مطالعه نشان داد از 55285 داروی روان‌پزشکی تجویز‌شده برای سالمندان استان آذربایجان شرقی در سال 1401، بیش از نیمی از داروها (58/66 درصد) دارای اثر نامطلوب متوسط، 21/85 درصد دارای اثر نامطلوب خفیف و 19/49 درصد دارای اثر نامطلوب شدید بر عملکرد رانندگی بودند (تصویر شماره 3).

جدول شماره 1، توزیع داروهای روان‌پزشکی اثرگذار بر رانندگی به تفکیک نوع داروها را نشان می‌دهد.


چنانچه در این جدول ملاحظه می‌شود‌، از بین داروهای با اثر نامطلوب خفیف بر رانندگی، داروهای ضد‌افسردگی بیشترین فراوانی تجویز را به خود اختصاص داده اند (93/9 درصد). از بین داروهای با اثر نامطلوب متوسط بر رانندگی، به ترتیب داروهای ضد‌افسردگی (20/71 درصد) و ضد‌اضطراب (19/49 درصد)، بیشترین فراوانی تجویز را داشتند. از بین داروهای با اثر نامطلوب شدید بر رانندگی، داروهای ضد‌اضطراب (57/74 درصد) و داروهای ضد‌روان‌پریشی (28/89 درصد)، بیشترین فراوانی تجویز را به خود اختصاص داده بودند (جدول شماره 1).
نتایج این مطالعه نشان داد گاباپنتین (13/65 درصد)، نورتریپتیلین (7/09 درصد)، آلپرازولام (7/05 درصد)، کلونازپام (6/98 درصد) و سرترالین (6/12 درصد)؛ به ترتیب 5 داروی با بیشترین فراوانی تجویز در بین سالمندان بودند. پس از آن، داروهای فلوکستین (5/36 درصد)، تری‌فلوئوپرازین (5/09 درصد)، کلردیازپوکساید (4/45 درصد)، اس سیتالوپرام (4/38 درصد) و سیتالوپرام (3/79 درصد) به ترتیب بیشترین فراوانی تجویز را به خود اختصاص داده بودند (جدول شماره 2).


جدول شماره 3 فراوانی داروهای روان‌پزشکی مخل رانندگی را به تفکیک جنسیت و سن سالمندان نشان می‌دهد.


بر‌اساس این جدول، از کل داروهای تجویز‌شده برای سالمندان مرد، حدود 60 درصد مربوط به داروهای با اثر نامطلوب متوسط و حدود 18 درصد مربوط به داروهای با اثر شدید بر رانندگی بود؛ درحالی‌که در سالمندان زن، حدود 57 درصد مربوط به داروهای با اثر متوسط و حدود 20 درصد مربوط به داروهای با اثر شدید بر رانندگی بود. بر‌اساس نتایج آزمون کای‌اسکوئر، بین سطح اثر داروی تجویز‌شده و جنسیت سالمندان ارتباط معنادار آماری مشاهده شد (001/P<0).
از کل داروهای تجویز‌شده برای سالمندان جوان، حدود 57 درصد مربوط به داروهای با اثر نامطلوبِ متوسط و حدود 22 درصد مربوط به داروهای با اثر خفیف بر رانندگی بود. در‌حالی‌که در سالمندان پیر، حدود 64 درصد داروهای تجویزی مربوط به داروهای با اثر متوسط و حدود 14 درصد مربوط به داروهای با اثر خفیف بر رانندگی بود. بر‌اساس نتایج آزمون کای‌اسکوئر، بین سطح اثر داروی تجویز‌شده و سن سالمندان ارتباط معنادار آماری مشاهده شد (001/P<0).
جدول شماره 4، فراوانی داروهای روان‌پزشکی اثرگذار بر رانندگی را به تفکیک تخصص پزشکان نشان می‌دهد.


در بین تخصص‌های مختلف، متخصصین قلب و عروق، بیشترین تعداد داروهای با اثر نامطلوب شدید (31/15 درصد) و پزشکان عمومی، بیشترین تعداد داروهای با اثر نامطلوب خفیف بر رانندگی (32/15 درصد) را تجویز کرده بودند. متخصصین مغز و اعصاب (79 درصد)، جراحان عمومی (70/82 درصد)، نورولوژیست‌ها (65/04 درصد)، روان‌پزشکان (62/35 درصد) و سپس متخصصین داخلی (60/23 درصد)، بیشترین تعداد داروهای با اثر نامطلوب متوسط بر رانندگی را تجویز کرده بودند.

بحث
مطالعه حاضر با هدف بررسی الگوی تجویز داروهای روان‌پزشکی اثرگذار بر رانندگی در سالمندان شهر تبریز انجام شد. طبق نتایج حاصل، بیش از نیمی از داروهای روان‌پزشکی تجویز‌شده برای سالمندان شهر تبریز، دارای اثر نامطلوب متوسط بر رانندگی بودند. یک‌پنجم داروها دارای اثر نامطلوب شدید و یک‌پنجم دیگر دارای اثر نامطلوب خفیف بر عملکرد رانندگی بودند. از بین داروهای روان‌پزشکی با اثر نامطلوب بر رانندگی که برای سالمندان شهر تبریز تجویز شده بود، داروهای ضدافسردگی، ضد‌اضطراب و داروهای ضد‌روان‌پریشی بیشترین سهم را داشتند؛ به‌طوری‌که گاباپنتین، نورتریپتیلین، آلپرازولام، کلونازپام و سرترالین به ترتیب 5 داروی با بیشترین فراوانی تجویز در بین سالمندان بودند. پس از آن، داروهای فلوکستین، تری‌فلوئوپرازین، کلردیازپوکساید، اس‌سیتالوپرام و سیتالوپرام به ترتیب بیشترین فراوانی تجویز را به خود اختصاص داده بودند. شیوع تجویز داروها در سالمندان تبریز، تقریباً همسو با مطالعات بین‌المللی بود. در مطالعه ادواردو و همکاران، از کل داروهای اثرگذار بر رانندگی تجویز‌شده در اسپانیا، 83/8 درصد به داروهای اثرگذار بر سیستم عصبی (بنزودیازپین‌ها و سپس داروهای ضدافسردگی) تعلق داشتند [26]. تحقیقات دیگر اروپایی نیز نشان داده‌اند داروهای اثرگذار بر دستگاه عصبی رایج‌ترین داروهای مصرفی بودند؛ به‌طوری‌که استفاده از بنزودیازپین‌ها، داروهای ضد‌افسردگی و مسکن‌های اپیوئیدی رایج‌تر بود [27]. در مطالعه سارا و همکاران، شایع‌ترین داروهای تجویزی اثرگذار بر رانندگی شامل داروهای خواب‌آور گروه Z، بنزودیازپین‌ها و مسکن‌ها بودند [28]. در مطالعه فرانسیسکو و همکاران، بنزودیازپین‌های ضد‌اضطراب پرمصرف‌ترین داروهای اثرگذار بر رانندگی بودند و زنان بیشترین مصرف‌کنندگان بنزودیازپین‌‌ها در اسپانیا بودند [29]. جمعیت مورد‌مطالعه ادواردو و همکاران، حدود 3 داروی مختلف اثرگذار بر رانندگی را استفاده می‌کردند که داروهای اثرگذار بر سیستم عصبی مرکزی، به‌ویژه داروهای ضد‌اضطراب بیشترین فراوانی را داشتند [30]. تفاوت‌های جزئی در الگوی تجویز داروها  در مطالعات مختلف، می‌تواند ناشی از تفاوت در نوع مطالعات، منبع داده‌ای متفاوت، تفاوت در جمعیت مورد‌مطالعه، نظام تجویز دارو، سیاست‌های درمانی و یا محدودیت در دسترسی دارویی باشد.
مشکلاتی نظیر افسردگی، اضطراب، اختلالات خواب و حتی روان‌پریشی در سالمندان شیوع قابل‌توجهی دارند و جهت درمان اغلب نیاز به داروهای روان‌پزشکی دارند. داروهای روان‌پزشکی می‌توانند نقش دوگانه‌ای در ایمنی سالمندان ایفا کنند. از یک‌سو، این داروها با کنترل علائم بیماری، به بهبود کیفیت زندگی سالمندان کمک می‌کنند. از سوی دیگر، اثرات آن‌ها بر هوشیاری، تمرکز و عملکرد شناختی و حرکتی، احتمال تصادفات ترافیکی را افزایش می‌دهد. برای مثال، آلپرازولام و کلونازپام که به‌عنوان داروهای ضداضطراب تجویز می‌شوند، می‌توانند موجب خواب‌آلودگی و کاهش سرعت واکنش شوند. داروهای ضدافسردگی نیز از یک‌سو باعث بهبود کیفیت زندگی بیمار می‌شوند؛ اما بسیاری از این داروها، باعث عوارض جانبی ناخواسته‌ای می‌شوند که بر عملکرد رانندگی اثر منفی می‌گذارد [18]. ضدافسردگی‌های 3 حلقه‌ای (آمی تریپتیلین، ایمی پرامین، دوکسپین) باعث سرگیجه، تاری دید، دوبینی و ترمور شده، عملکرد رانندگی را بعد از یک دُز مختل می‌‌کنند [17] و باعث افزایش 41 درصدی خطر تصادفات وسایل نقلیه موتوری می‌شوند [31]. همچنین بیماری‌های مزمن مختلف در سالمندان، نیازمند مصرف چندین دارو به‌صورت هم‌زمان هستند. این پدیده که به پلی‌فارماسی معروف است، خطر تداخلات دارویی را افزایش می‌دهد و می‌تواند اثرات منفی داروهای روان‌پزشکی بر رانندگی را تشدید کند. داروهایی، مانند گاباپنتین و آلپرازولام که در این مطالعه به‌عنوان پرمصرف‌ترین داروها شناسایی شده‌اند، اثرات آرام‌بخش و کاهنده هوشیاری دارند که در ترکیب با سایر داروها، می‌توانند توانایی رانندگی را به‌شدت مختل کنند. طبق مطالعات انجام‌شده، بنزودیازپین‌های با نیمه عمر بالا مانند آلپرازولام، دیازپام و لورازپام باعث افزایش 60 تا 80 درصدی خطر حوادث ترافیکی می‌شوند [32]. علاوه‌بر‌این سالمندان به دلیل تغییرات فیزیولوژیکی ناشی از پیری، حساسیت بیشتری نسبت به اثرات داروها نشان می‌دهند. کاهش متابولیسم کبدی و دفع کلیوی، همراه با تغییرات در ساختار مغز و کاهش توانایی‌های شناختی، سبب می‌شود حتی دُزهای پایین برخی داروها نیز تأثیرات عمیقی بر عملکرد آن‌ها، از‌جمله توانایی رانندگی، داشته و خطر تصادفات ترافیکی را در این گروه سنی افزایش دهند. 
پزشکان نقش کلیدی در انتخاب داروهای مناسب برای سالمندان دارند. تجویز زیاد داروهای با اثر نامطلوب متوسط و شدید بر رانندگی ممکن است ناشی از سطح پایین آگاهی پزشکان در خصوص اثرات این داروها بر توانایی‌های عملکردی باشد [33]. از سوی دیگر، پیچیدگی مدیریت درمانی سالمندان، گاهی پزشکان را مجبور به انتخاب داروهایی می‌کند که ضمن کنترل علائم بیماری، عوارض جانبی قابل‌توجهی دارند؛ بنابراین  آموزش پزشکان درباره اثرات این داروها بر رانندگی و استفاده از ابزارهای فناورانه، مانند سامانه آنلاین داروهای اثرگذار بر رانندگی حین تجویز داروها برای سالمندان [34]، از‌جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به کاهش خطرات داروها کمک کنند. تجویز داروها طبق سیستم طبقه‌بندی چند‌سطحی دارویی، به پزشک کمک می‌کند داروی با کمترین اثر بر رانندگی را در نظر بگیرد [35]. پزشکان می‌توانند حین تجویز دارو، هشدارها و توصیه‌هایی را درباره اثرات داروها بر رانندگی به سالمندان ارائه دهند. طبق آخرین مطالعات اپیدمیولوژی، توصیه‌های پزشکی جدی و پایدار به بیماران، باعث کاهش 45 درصدی حوادث جاده‌ای شده است [36]. همچنین آموزش گسترده سالمندان و خانواده‌های آن‌ها از‌طریق رسانه (رادیو، تلویزیون و غیره) و کمپین‌های اطلاع‌رسانی درباره خطرات احتمالی استفاده از این داروها و محدودیت‌های لازم، به‌ویژه در فعالیت‌هایی که نیاز به تمرکز و واکنش سریع دارند، از‌جمله رانندگی، می‌تواند نقش مؤثری در پیشگیری از حوادث داشته باشد.
طبق نتایج مطالعه حاضر، بین تخصص‌های مختلف، متخصصین قلب و عروق، بیشترین تعداد داروهای با اثر نامطلوب شدید بر رانندگی را تجویز کرده بودند. متخصصین مغز و اعصاب، جراحان عمومی، نورولوژیست‌ها، روان‌پزشکان و متخصصین داخلی به ترتیب بیشترین تعداد داروهای با اثر نامطلوب متوسط بر رانندگی را تجویز کرده بودند. این نتایج به‌وضوح اهمیت بیماری‌های شایع در سالمندان و نقش تخصص‌های مختلف پزشکی در مدیریت این شرایط را برجسته می‌کند. متخصصین قلب و عروق که بیشترین تعداد داروهای با اثر شدید بر رانندگی را تجویز کرده‌اند، اغلب با بیمارانی مواجه هستند که از بیماری‌های قلبی‌عروقی پیچیده، مانند نارسایی قلبی، فشار خون بالا، یا آریتمی رنج می‌برند. این بیماری‌ها خود می‌توانند توانایی‌های شناختی و عملکردی افراد را کاهش دهند و تجویز داروهای خاصی ممکن است برای کنترل علائم ضروری باشد. حتی اگر این داروها اثرات نامطلوبی بر توانایی رانندگی داشته باشند. در مقابل، متخصصین مغز و اعصاب، نورولوژیست‌ها و روان‌پزشکان که بیشترین تعداد داروهای با اثر متوسط را تجویز کرده‌اند، معمولاً با سالمندانی سروکار دارند که از اختلالات عصبی و روانی، مانند آلزایمر، پارکینسون، افسردگی، اضطراب و اختلالات روان‌پریشی رنج می‌برند. این شرایط نه‌تنها نیاز به مداخلات دارویی دارند، بلکه خود بیماری نیز می‌تواند توانایی‌های شناختی، تصمیم‌گیری و واکنش‌های حرکتی را مختل کند؛ بنابراین تجویز داروهای روان‌پزشکی با اثر متوسط، اگرچه ممکن است تأثیر منفی بر رانندگی داشته باشد، به‌عنوان بخشی از مدیریت کلی بیماری ضروری به نظر می‌رسد. این الگوها تأکید می‌کنند که سالمندان نه‌تنها در معرض عوارض بیماری‌های خود قرار دارند، بلکه اثرات داروهای تجویز‌شده نیز می‌تواند ایمنی آن‌ها را در فعالیت‌های روزمره، مانند رانندگی تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، توجه به بیماری‌های سالمندی و ارائه راهنماهای تخصصی برای پزشکان در‌مورد داروهای ایمن‌تر برای این گروه، اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند. در این راستا، تدوین پروتکل‌هایی که در آن تأثیر داروها بر رانندگی به‌طور ویژه برای شرایط سالمندی لحاظ شده باشد و آموزش تخصصی مستمر برای گروه‌های مختلف پزشکان، می‌تواند به بهبود ایمنی سالمندان و کاهش خطرات ترافیکی کمک کند.
نتایج این مطالعه نشان داد جنسیت و سن سالمندان با سطح اختلال داروی تجویز‌شده ارتباط معناداری داشت؛ به‌طوری‌که زنان داروهای با اثر نامطلوب شدید بیشتری دریافت کرده بودند. هم‌راستا با نتایج مطالعه حاضر، یافته‌های مطالعه ادواردو و همکاران نشان داد مصرف داروهای اثرگذار بر رانندگی در بین زنان بیشتر از مردان بود [30]. در مطالعه ادواردو و همکاران نیز زنان سالمند، رایج‌ترین گروهی بودند که از داروهای ضدافسردگی استفاده می‌کردند که می‌تواند به دلیل شیوع بالای اختلالات افسردگی در این گروه باشد [26]. همچنین سالمندان جوان، بیشتر داروهای با اثر خفیف را دریافت کرده بودند. درحالی‌که سالمندان مسن‌تر، بیشتر داروهای با اثر متوسط و شدیدی را دریافت کرده بودند. مطالعه فرانسیسکو و همکاران نیز نشان داد مصرف بنزودیازپین‌ها در رانندگان با افزایش سن افزایش می‌یافت [29]. تفاوت‌های سنی در تجویز داروهای روان‌پزشکی می‌تواند نشان‌دهنده پیشرفت بیماری‌های مرتبط با سالمندی باشد. سالمندان جوان‌تر معمولاً کمتر با اختلالات روانی پیچیده روبه‌رو هستند و به همین دلیل داروهای با اثرات کمتری بر توانایی‌های شناختی و حرکتی آن‌ها تجویز می‌شود، اما با افزایش سن، تجویز داروهایی با اثرات شدیدتر و متوسط بیشتر می‌شود. این می‌تواند به دلیل افزایش شیوع اختلالات روانی، افسردگی، اضطراب و اختلالات دیگر در سنین بالاتر باشد.
نتیجه‌گیری نهایی
مطالعه حاضر با تحلیل الگوی تجویز داروهای روان‌پزشکی اثرگذار بر رانندگی در سالمندان تبریز نشان داد درصد قابل‌توجهی از داروهای تجویز‌شده دارای اثرات نامطلوب بر رانندگی هستند؛ به‌طوری‌که بیش از نیمی از این داروها اثرات نامطلوب متوسط و نزدیک به یک‌پنجم اثرات شدید بر عملکرد رانندگی داشتند. داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب بیشترین فراوانی را در بین داروهای با اثر نامطلوب خفیف و متوسط داشتند، درحالی‌که داروهای ضداضطراب و ضدروان‌پریشی بیشترین فراوانی را در بین داروهای با اثر شدید داشتند. طبق نتایج، گاباپنتین، نورتریپتیلین، آلپرازولام، کلونازپام و سرترالین به ترتیب 5 داروی با بیشترین فراوانی تجویز در بین سالمندان بودند. نتایج همچنین تفاوت‌های معناداری را بین الگوی تجویز داروهای مختلف با جنسیت، سن سالمندان و تخصص پزشکان نشان داد. 
نتایج این مطالعه می‌تواند به بهبود سیاست‌های تجویز دارو برای سالمندان، از‌طریق تدوین دستورالعمل‌های استاندارد و توسعه پروتکل‌های نظارتی برای کاهش تجویز داروهای دارای اثرات شدید بر رانندگی کمک کند. همچنین افزایش آگاهی پزشکان از‌طریق برگزاری دوره‌های آموزشی می‌تواند نقش مهمی در کاهش خطرات ناشی از مصرف این داروها داشته باشد. علاوه‌بر‌این، آگاهی‌بخشی به سالمندان و خانواده‌های آن‌ها درباره تأثیرات داروهای روان‌پزشکی بر عملکرد شناختی و رانندگی، همراه با اصلاح سیاست‌های راهنمایی و رانندگی، مانند بررسی سلامت شناختی سالمندان هنگام تمدید گواهی‌نامه، می‌تواند به ارتقای ایمنی ترافیک کمک کند. توسعه فناوری‌های پایش و هشدار رانندگی، مانند استفاده از سیستم‌های هوشمند در خودروها برای شناسایی افت عملکرد شناختی و همچنین ایجاد اپلیکیشن‌هایی برای اطلاع‌رسانی درباره تأثیرات داروها، می‌تواند از دیگر راهکارهای مؤثر باشد. علاوه‌بر‌این، افزایش دسترسی سالمندان به گزینه‌های جایگزین حمل‌ونقل، مانند تقویت سیستم‌های حمل‌ونقل عمومی و خدمات ویژه سالمندان، می‌تواند وابستگی آن‌ها به رانندگی را کاهش داده و خطر تصادفات مرتبط با مصرف داروهای روان‌پزشکی را کم کند.

نقاط قوت و ضعف مطالعه
این مطالعه، اولین مطالعه انجام‌شده در حیطه داروهای اثرگذار بر رانندگی بین سالمندان در ایران بود. منبع داده‌ای معتبر و حجم بالای نمونه در این مطالعه باعث افزایش اعتبار نتایج شده است. از محدودیت‌های مطالعه حاضر این بود که فقط به نسخ بیمه تأمین اجتماعی بسنده شده بود. البته با‌توجه‌به فراگیر بودن پوشش بیمه‌ای سازمان تأمین اجتماعی، نسخ بررسی‌شده می‌تواند از تنوع قابل‌قبولی برخوردار باشد، اما پیشنهاد می‌شود مطالعه‌ای مشابه با در نظر گرفتن نسخ سایر سازمان‌های بیمه‌گر انجام شود. محدودیت دیگر این بود که نسخ بررسی‌شده فقط محدود به شهر تبریز بود؛ بنابراین تعمیم‌پذیری نتایج به سایر مناطق به‌راحتی امکان‎پذیر نبود و لازم است در آینده مطالعات مشابه در مناطق مختلف کشور صورت پذیرد. همچنین در این مطالعه، بررسی‌ها تنها به داروهای روان‌پزشکی محدود شده و سایر داروهایی که ممکن است بر عملکرد رانندگی تأثیر داشته باشند، مورد ارزیابی قرار نگرفتند. انجام مطالعات آینده با پوشش گسترده‌تر انواع داروها، به‌ویژه داروهایی که ممکن است بر هوشیاری و توانایی‌های حرکتی تأثیرگذار باشند، می‌تواند به تکمیل نتایج و ارائه راهکارهای جامع‌تر کمک کند. همچنین در این مطالعه، فقط متغیرهای سن و جنسیت سالمند و تخصص پزشک مورد مطالعه قرار گرفته بود. پیشنهاد می‌شود در آینده، سایر عوامل اجتماعی و روان‌شناختی مؤثر بر الگوی تجویز داروها نظیر سابقه کاری پزشک، آگاهی و نگرش پزشک در خصوص تأثیر داروها بر رانندگی و عوامل مرتبط با سیستم بهداشتی، مانند دسترسی به داروها و غیره نیز در نظر گرفته شوند. همچنین یکی از محدودیت‌های این مطالعه مشخص نبودن وضعیت رانندگی سالمندان بود. در مطالعات آینده، می‌توان با ایجاد ارتباط بین داده‌های سازمان تأمین اجتماعی و داده‌های پلیس، به اطلاعات رانندگی افراد نیز دست یافت. 

ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این طرح پس از تأیید و موافقت کمیته اخلاق در پژوهش‌های پزشکی دانشگاه علوم‌پزشکی تبریز و کسب کد اخلاق (IR.TBZMED.REC.1402.284) اجرا شد. هیچ‌گونه افشایی که به خطر افتادن حق معنوی شرکت‌کنندگان منجر شود، در این مطالعه وجود نداشت. تمام موارد مربوط به بیانیه هلسینکی در اجرا، جمع‌آوری، تفسیر و انتشار یافته‌ها در نظر گرفته شد. در این مطالعه، داده‌های بیماران تنها جهت اهداف پژوهشی و بدون نام و نام خانوادگی بیمار مورد تحلیل آماری قرار گرفت.

حامی مالی
این پژوهش هیچ‌گونه کمک مالی از سازمانی‌های دولتی، خصوصی و غیرانتفاعی دریافت نکرده است.

مشارکت نویسندگان
مفهوم‌سازی: مصطفی فرح‌بخش و علی فخاری؛ تحقیق و بررسی: امین خامنه و احسان آقاجانی؛ جمع‌آوری داده: احسان آقاجانی و امین خامنه؛ تحلیل داده و نگارش متن مقاله: سپیده هرزندجدیدی؛ تأیید نسخه نهایی: همه نویسندگان.

تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.

تشکر و قدردانی
نویسندگان از مساعدت‌های سازمان تأمین اجتماعی قدردانی می‌کنند.

 

References

1. Yoshino N, Kim CJ, Sirivunnabood P. Aging population and its impacts on fiscal sustainability. Aging Societies; 2019. [Link]
2. Gu D, Andreev K, Dupre ME. Major trends in population growth around the world. China CDC Weekly. 2021; 3(28):604. [DOI:10.46234/ccdcw2021.160] [PMID]
3. Mehri N, Messkoub M, Kunkel S. Trends, determinants and the implications of population aging in Iran. Ageing International. 2020; 45(4):327-43. [DOI:10.1007/s12126-020-09364-z]
4. Jaul E, Barron J. Age-related diseases and clinical and public health implications for the 85 years old and over population. Frontiers in Public Health. 2017; 5:335. [DOI:10.3389/fpubh.2017.00335] [PMID]
5. Hosseini SR, Moslehi A, Hamidian SM, Taghian SA. The relation between chronic diseases and disability in elderly of Amirkola. Salmand. 2014; 9(2):80-7. [Link]
6. Mohammadi MR, Mesgar-Pour B, Daliri-Hampa A, Sahimi-Izadian E, Adhami HR. [Consuming and prescribing psychotherapeutic medications in elderly (Persian)]. Archives of Rehabilitation. 2003; 4(2):59-66. [Link]
7. Haider SI, Johnell K, Thorslund M, Fastbom J. Analysis of the association between polypharmacy and socioeconomic position among elderly aged≥77 years in Sweden. Clinical Therapeutics. 2008; 30(2):419-27. [DOI:10.1016/j.clinthera.2008.02.010] [PMID]
8. Ahmadi B, Alimohamadian M, Mahmoodi M. [Polypharmacy among older adults in Tehran (Persian)]. Tehran University of Medical Sciences Journal. 2006; 64(9):65-71. [Link]
9. Dianati M, Shojaegharebag GA, Mesdaghinia A, Taghadosi M, Shenasa F, Taiebi A, et al. [Polypharmacy and its related factors among the elderly population in Kashan, Iran during 2011-2012 (Persian)]. Feyz Medical Sciences Journal. 2015; 18(6):578-84. [Link]
10. Saboor M. [Elderly's Medical Therapy Status (Persian)]. Salmand: Iranian Journal of Ageing. 2007; 2(1):216-22. [Link]
11. Chandradasa M, Champika L, Amarasuriya M, Wijelakshman P, Bandara S, Ranaweera T, et al. A comparative study of subjective experiences related to driving among outpatient psychotropic users and controls in Ragama, Sri Lanka. 2016. [DOI:10.4038/sljpsyc.v7i1.8100]
12. Yaqub M, Ismail S, Babiker S, Rao TS. Psychiatrists’ responsibilities with regards to patients’ fitness to drive. Indian Journal of Psychiatry. 2016; 58(3):287. [DOI:10.4103/0019-5545.191994] [PMID]
13. Ravera S, Monteiro SP, de Gier JJ, Van der Linden T, Gómez-Talegón T, Álvarez FJ, et al. A European approach to categorizing medicines for fitness to drive: Outcomes of the DRUID project. British Journal of Clinical Pharmacology. 2012; 74(6):920-31. [DOI:10.1111/j.1365-2125.2012.04279.x] [PMID]
14. Monteiro SP. Driving-impairing medicines and traffic safety. [Thesis fully internal (DIV)]. Groningen: University of Groningen; 2014. [Link]
15. Brubacher JR, Chan H, Erdelyi S, Asbridge M, Mann RE, Purssell RA, et al. Police documentation of drug use in injured drivers: Implications for monitoring and preventing drug-impaired driving. Accident Analysis & Prevention. 2018; 118:200-6. [DOI:10.1016/j.aap.2018.02.018] [PMID]
16. Huizinga CR, Zuiker RG, de Kam ML, Ziagkos D, Kuipers J, Mejia Y, et al. Evaluation of simulated driving in comparison to laboratory-based tests to assess the pharmacodynamics of alprazolam and alcohol. Journal of Psychopharmacology. 2019; 33(7):791-800. [DOI:10.1177/0269881119836198] [PMID]
17. Verster JC, Pandi-Perumal S, Ramaekers JG, de Gier JJ. Drugs, driving and traffic safety. Berlin: Springer Science & Business Media; 2009. [DOI:10.1007/978-3-7643-9923-8]
18. Ivers T, White ND. Potentially driver-impairing medications: risks and strategies for injury prevention. American Journal of Lifestyle Medicine. 2016; 10(1):17-20. [DOI:10.1177/1559827615609050] [PMID]
19. Alonso F, Esteban C, Montoro L, Tortosa F. Psychotropic drugs and driving: Prevalence and types. Annals of General Psychiatry. 2014; 13(1):14. [DOI:10.1186/1744-859X-13-14] [PMID]
20. Jung SY, Hwang B, Yang BR, Kim YJ, Lee J. Risk of motor vehicle collisions associated with medical conditions and medications: rationale and study protocol. Injury Prevention. 2017; 23(5):356-. [DOI:10.1136/injuryprev-2016-042177] [PMID]
21. Buckley SE, Robinson K, Stapleton T. Driving and depression: Health professional’s perspectives in Ireland. Journal of Transport & Health. 2017; 7:235-46. [DOI:10.1016/j.jth.2017.09.003]
22. Bezemer KD, Smink BE, van Maanen R, Verschraagen M, de Gier JJ. Prevalence of medicinal drugs in suspected impaired drivers and a comparison with the use in the general Dutch population. Forensic Science International. 2014; 241:203-11. [DOI:10.1016/j.forsciint.2014.06.004] [PMID]
23. Wolff K. Different approaches to setting limits for drugs and alcohol use when driving. In: Wolff K, White J, Karch S, editors. The SAGE handbook of drug and alcohol studies: Biological approaches. Los Angeles: SAGE Publications; 2016. [DOI:10.4135/9781473922143.n27] [PMID]
24. Harzand Jadidi S, Farahbakhsh M, Sadeghi-Bazargani H, Pourasghar F. Adaptation of a European categorization system for driving-impairing medicines in Iran. Traffic Injury Prevention. 2023; 24(5):387-92. [DOI:10.1080/15389588.2023.2203789] [PMID]
25. Harzand-Jadidi S, Pourasghar F, Sadeghi-Bazargani H, Farahbakhsh M. Categorization and labeling systems concerning driving-impairing medicines: A scoping review. Traffic Injury Prevention. 2023; 24(4):287-92. [DOI:10.1080/15389588.2022.2150393] [PMID]
26. Gutiérrez-Abejón E, Herrera-Gómez F, Criado-Espegel P, Álvarez FJ. Trends in antidepressants use in Spain between 2015 and 2018: analyses from a population-based registry study with reference to driving. Pharmaceuticals. 2020; 13(4):61. [DOI:10.3390/ph13040061] [PMID]
27. Gutierrez-Abejón E, Herrera-Gómez F, Criado-Espegel P, Alvarez FJ. Use of driving-impairing medicines by a Spanish population: A population-based registry study. BMJ Open. 2017; 7(11):e017618. [DOI:10.1136/bmjopen-2017-017618] [PMID]
28. Zitoun S, Baudouin E, Corruble E, Vidal J-S, Becquemont L, Duron E. Use of potentially driver-impairing drugs among older drivers. BMC Geriatrics. 2022; 22:1-10. [DOI:10.1186/s12877-021-02726-5] [PMID]
29. Herrera-Gómez F, Gutierrez-Abejón E, Criado-Espegel P, Álvarez FJ. The problem of benzodiazepine use and its extent in the driver population: A population-based registry study. Frontiers in Pharmacology. 2018; 9:408. [DOI:10.3389/fphar.2018.00408] [PMID]
30. Gutiérrez-Abejón E, Criado-Espegel P, Pedrosa-Naudín MA, Fernández-Lázaro D, Herrera-Gómez F, Alvarez FJ. Trends in the use of driving-impairing medicines according to the DRUID category: A population-based registry study with reference to driving in a region of Spain between 2015 and 2019. Pharmaceuticals. 2023; 16(4):508. [DOI:10.3390/ph16040508] [PMID]
31. LeRoy A, Morse M, Administration UDoTNHTS. Exploratory study of the relationship between multiple medications and vehicle crashes: Analysis of databases. Washington, DC: DTNH22-02-C-05075; 2008. [DOI:10.1037/e495082008-001]
32. Stone BT, Correa KA, Brown TL, Spurgin AL, Stikic M, Johnson RR, et al. Behavioral and neurophysiological signatures of benzodiazepine-related driving impairments. Frontiers in Psychology. 2015; 6:1799. [DOI:10.3389/fpsyg.2015.01799] [PMID]
33. Jadidi SH, Ghorbani M, Farahbakhsh M. Evaluating knowledge and attitude of physicians regarding medicinal drugs and driving: a descriptive-analytical cross-sectional study. Medical Journal of Tabriz University of Medical Sciences. 2023; 45(3):254-65. [DOI:10.34172/mj.2023.030]
34. Pourasghar F, Farahbakhsh M, Sadeghi-Bazargani H, Harzand-Jadidi S. Design, development, and evaluation of a multi-lingual web-based database for informing people regarding driving-impairing medicines. Traffic Injury Prevention. 2024; 1-9. [DOI:10.1080/15389588.2024.2386424] [PMID]
35. Del Río M. Strategy for the implementation of a new categorisation system in Spain. Proceedings International Council on Alcohol, Drugs and Traffic Safety Conference. 2002; 547-52. [Link]
36. Redelmeier DA, Tien HC. Medical interventions to reduce motor vehicle collisions. CMAJ. 2014; 186(2):118-24. [DOI:10.1503/cmaj.122001] [PMID]